Ses ve sözcük oyunlarıyla kurulan kalıplaşmış sözlerdir.
Tekerlemelerde güldürmeye, şaşırtmaya, abartmaya dayalı söz kalıpları birbiri ardınca sıralanır.
Anonim halk edebiyatı ürünüdür.
Tekerlemeler; bağımsız olarak söylendiği gibi masallarda, meddah hikayelerinde, halk tiyatrosunda, çocuk oyunlarında ya da bilmecelerde de görülür.
Belli bir konusu yoktur.
Tekerlemeler, anlamlı olabildiği gibi anlamsız sözlerden de oluşabilir.
Mensur (düzyazı), manzum (ölçülü-uyaklı şiir) manzum-mensur karışık olmak üzere üç şekilde olabilir.
Tekerlemeler oluşturulurken seci, aliterasyon, ölçü, uyak gibi ahengi ve ritmi sağlayan unsurlardan yararlanılır.
Kısa Tekerleme Örnekleri
I.
Leylek leylek havada Yumurtası tavada Haydi verin et yesin Et yemezse ot yesin (7'li hece ölçüsü, düz uyak)
II.
Sen ağa, ben ağa; bu öküzü kim sağa
III.
Bir berber bir berbere: "Bre berber gel beraber, bir berber dükkânı açalım." demiş.
IV.
Şu karşıda kuru dal Dala konmuş kırk kartal Kartal kalkar dal tartar Dal kalkar kartal tartar (7'li hece ölçüsü, düz uyak)
Masal Tekerlemeleri
Tekerlemeler, masalların özellikle giriş kısmında kullanılır.
Amaç; dinleyicinin ilgisini çekmek ya da dinleyiciyi biraz sonra anlatılacak olağanüstü olaylara hazırlamaktır. Bu bölüme döşeme denir.
I.
Bir varmış, bir yokmuş… Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, deve tellal iken, sinek berber iken, ben babamın beşiğini tıngır mıngır sallarken bir padişah varmış.
II.
Bir varmış, bir yokmuş, Allah’ın kulu çokmuş. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, cinler cirit oynarken eski hamam içinde...
III.
Bir varmış, bir yokmuş, Allah’ın kulu çokmuş; çok söylemesi günahmış. Develer tellal iken, pireler berber iken ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallarken...
IV.
Zaman zaman içinde, kalbur saman içinde; cinler cirit oynarken eski hamam içinde. Enteşeden menteşeden derken bir karpuzcu çıktı şu köşeden; ay efendim, vay efendim; karpuzlar da karpuz mu ya, ne tartıya gelir ne teraziye; ne arşına gelir ne endazeye; doğrusu görülmüş gibi, görülecek gibi değil; üstü nakış nakış örülmüş ama örülecek gibi değil! Baktım bakakaldım; on para verdim, on tane aldım. Hani karpuz kesme ile yürek ferahlamaz derler, derler ama, bakalım, adı mı güzel tadı mı güzel, şu karpuzun deyip çıkardım bıçağımı, baltamı, nacağımı; ha kestim, ha kesiyorum; ha eştim, ha eşiyorum derken bıçaktır, bir kapak açmasın mı? Kapağı açarken elimde içine kaçmasın mı! Bak hele bir elimi çıkarayım derken kendim de varıp içine düşüvermedim mi? Bir de baktım ki, ne göreyim; bir yanında demirciler demir döver denginen; bir yanında boyacılar boya boyar renginen; erenleri, derenleri, gördün mü bir başıma gelenleri; ne duvarı var yıkılır ne kapısı var çıkılır! Boşa koydum dolmadı, doluya koydum almadı; derken bir çoban ilişti gözüme velakin ne dönüp baktı yüzüme ne kulak verdi sözüme! Sürüsünü kaybetmiş boru mu, bu! On yıldır arıyormuş koru mu bu! Bu karpuzun içinde, iki dertli bir araya gelende; o başladı kavala, ben başladım mavala; inanmayın bu masala!
V.
Evvel zaman içinde Kalbur saman içinde Cinler cirit oynarken Eski hamam içinde Bir serçe kanadını Kırk katıra yüklettim Ne az gittim ne uz gittim Kafdağı’na ilettim Bir nefeste erittim O dağların karını Dikilmedik ağacın Orda yedim narını Eğrilmedik iplikle Ne çulhalar dokudum Elif dedim, be dedim Dağı, taşı okudum Bir sinek, bir kartalı Sallayıp vurdu yere Yalan değil, gerçektir Yer yarıldı birdenbire Kerpiç koydum kazana Poyraz ile kaynattım Nedir diye sorana Şu masalı anlattım…
Meddah Selamlama Tekerlemeleri
Meddah, küçük bir seyirci topluluğuna taklit yeteneğini kullanarak bir hikaye anlatan kişidir.
Meddah öyküsünü anlatmaya sopasını yere üç defa vurarak "Hak dostum, Hak" sözleriyle ve bir tekerlemeyle başlar.
I.
Hak dostum Hak! Aşk ile selam verip merhaba diyelim cümlenize Merhaba! Bir cüretle çıktık meydana Döndük bir o yana… Bir bu yana. Söz eyledik dinleyene, anlayana Hikâyemiz var, dilde kiracı Sevenimiz var, meddah kullarınıza duacı Hâsılı; eyleyelim muhabbet, kimse göstermesin hiddet Meddah bendeniz; gezer, dolanır Bir hikmet peşinde, gezer, aranır Ne ona yaranır ne buna yaranır…
Meddah bendenize eyle iltifat Suali dolandır, saklama fakat Yollarda perişan kalmadı takat Dostlar sağ olsun hey… Meydan iştedir. Öykü hayattandır… Kıssa düştedir. Bir suret çıkardık kendimize, altı dokuzluktan biraz hallice. E, ne demişler... İnsanoğludur adı, beğenilmek biraz maksadı. Değişmez insanoğlu, yer ve dahi zamanla… Ben diyeyim cinaslı, sen ister duymazdan gel.. İster anla. Üç kişiyiz biliriz birbirimizi. Eylemeden bir bilmece halimizi, Sergileyelim cümlemizi. Cürmümüz kadar iş, Yeni terlemiş bıyığımız kadar söz edelim… Hoş geldiniz efendim. Sefalar getirdiniz…
II.
Çevir kaz yanmasın Sözler hilâf olmasın Mert yakası namert eline Giriftar olmasın inşallah
Zaman zaman içinde, zaman kalbur içinde, deve tellal idi, horoz berber idi, anam eşikte, babam beşikte idi, ben delikanlıydım. Az gittim, uz gittim, altı ay, bir güz gittim, bir çuvaldız boyu gittim. Kurbağaya vurdum golanı, yedi yerden çektim golanı, doğru ile doğru oldum, yalancıya verdim yalanı.
Karagöz'de Tekerleme
Gölge oyunu olarak da bilinen Karagöz'ün birçok yerinde tekerleme görülür.
Karagöz’ün Hacivat’a çıkışması, muhavere sonunda Karagöz’ün perdeden ayrılırken söyledikleri, fasıl sonunda ve bitişte Hacivat ile Karagöz’ün karşılıklı söyledikleri birer tekerleme örneğidir.
Örnek
Karagöz (Hacivat'a): Sen gidersin, beni buraya mıhlamazlar, pamuk ipliğiyle hiç bağlamazlar. Ben de çekilir giderim idgâha, dolaba, dilber seyrine! Bakalım ayine-i devran ne suret gösterir! (îdgâh: bayram yeri / ayine-i devran: dünyanın / talihin / zamanın aynası)
Tekerleme Tarzında Bilmeceler
Şiirsel bir ifadeyle canlı-cansız bir varlığı işaret eden anonim halk edebiyatı ürünüdür.
Bilmecelerin önemli bir kısmı tekerleme tarzındadır:
Biz biz idik biz idik Yüz bin tane kız idik Gece oldu dizildik Sabah oldu silindik (yıldız)
Ebe Seçimi Tekerlemeleri
Çocuk oyunlarında ebeyi seçmek için söylenen tekerlemelerdir.
"Sayışmaca" olarak da bilinir.
I.
Bir iki Kurnaz tilki Fındık fıstık Kadifeden yastık Alçık balçık sen çık
II.
Bir elmayı alladım İstanbul’a yolladım İstanbul’un kadiri Cehennemin çadırı Nal, mıh, fındık, fıstık Sen çık!
III.
Dolapta pekmez Yala yala bitmez Ayşecik cik cik Fatmacık cık cık Sen bu oyundan çık
Desteğiniz bizim için önemli. Daha iyi içerikler üretebilmemiz için hem "Takip Et" butonuna tıklayarak hem de yorumlarınızla bize destek olabilirsiniz. Ayrıca sayfaya daha rahat ulaşmak için sayfamızı sık kullanılanlar klasörüne eklemeyi unutmayınız.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Desteğiniz bizim için önemli. Daha iyi içerikler üretebilmemiz için hem "Takip Et" butonuna tıklayarak hem de yorumlarınızla bize destek olabilirsiniz. Ayrıca sayfaya daha rahat ulaşmak için sayfamızı sık kullanılanlar klasörüne eklemeyi unutmayınız.