18 Nisan 2017 Salı

Yapısına Göre Cümleler

Yapılarına göre cümleler basit, birleşiksıralı ve bağlı olmak üzere dörde ayrılır.
1. Basit Cümle
Tek bir yargı bildiren ve içinde eylemsi bulunmayan cümleler yapıları bakımından basittir.
    Raflardaki kitapların üzerinde kütüphanenin mührü var.
    Bu şehirdeki kondüktör, kütüphane görevlisi, marketteki kasiyer günün herhangi bir saatinde esprili olabiliyor.
2. Birleşik Cümle 
  • Bir temel cümle ile onun anlamını tamamlayan en az bir yan cümlecik ya da yan cümleden meydana gelen cümlelerdir. 
  • Birleşik cümleler, temel cümleyle yan cümlenin bir araya geliş şekillerine göre çeşitlere ayrılır:
a) Girişik Birleşik Cümle: 
  • Bir temel cümle ile yan cümlecik ya da yan cümleciklerden oluşan cümleler girişik birleşik cümle olarak kabul edilir. 
  • Bir cümlede kaç eylemsi varsa o kadar yan cümlecik vardır.
Evin önüne yığılan kömürler yarına kadar taşınacak.
b) Şartlı Birleşik Cümle: 
  • Bir temel cümle ile onun şartı olan bir yan cümleden oluşan cümlelerdir.
  • Bu tip cümlelerde şart cümlesi çekimli olmasına rağmen yargı bildirmekten çok ana cümleyi zaman, şart, sebep ve benzetme yönlerinden tamamlar. 
  • Şartlı birleşik cümlelerde yan cümle genellikle zarf tümleci görevindedir.
Yağmur yağarsa toprağın yüzü güler.Terliysen soğuk su içme.
c) İç İçe Birleşik Cümle:
  • Bir cümlenin herhangi bir görevle başka bir cümlenin içinde yer aldığı cümledir. 
  • Yardımcı cümle, temel cümlenin bir ögesi ya da ögenin bir parçasıdır. 
  • Asıl yargı sonda bulunur. 
Şark için "Ölümün sırrına sahiptir" derler.
Uzaklardan bir dondurmacının "Vişnelim var, kaymaklım" nidası titreyerek dağılıyordu.
d) Ki'li Birleşik Cümle:
  • Farsçadan dilimize geçen “ki” bağlacı ile bağlanmış cümlelerdir. 
  • Türk cümle yapısına aykırıdır. 
"Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta"
"Ne büyüksün ki kanın kurtarıyor tevhidi"
3. Sıralı Cümleler
  • Ayrı ayrı yüklemleri olup tek başlarına yargı değeri taşıyan en az iki cümlenin oluşturduğu cümlelerdir. 
  • Bu tür cümlelerde cümle aralarına virgül ya da noktalı virgül konur. 
Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı.
O semtlerdeki minareler görülmez, ezanlar işitilmez, ramazan ve kandil günleri hissedilmez.
Dikkat: Sıralı cümleyi oluşturan cümlelerin her biri yapı bakımından farklı niteliklere sahip olabilir: 
Korkma, / sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak
Sıralı cümleler ikiye ayrılır:
Sıralı cümleyi oluşturan yargılar arasında bir öge ortaklığı yoksa bunlara “bağımsız sıralı cümle” denir.
Besle kargayı, oysun gözünü. (gizli özneler sen / o)
   y.     nesne      y.      nesne
Sıralı cümleyi oluşturan yargılar arasında bir ya da birden çok öge ortak olabilir. Bunlara “bağımlı sıralı cümle” denir.
Adam, adamdan korkmaz, utanır. (özne ve dolaylı tümleç ortak)
özne       d.t             y.            y.
4. Bağlı Cümle
  • Birden fazla cümlenin “fakat, ama, ancak, lâkin, ve, veya” gibi bağlaçlarla bir özneye bağlanarak oluşturduğu cümledir. 
  • Sıralı cümleden tek farkı cümleler arasında virgül yada noktalı virgül yerine bağlaç kullanılmasıdır.
Hava bulutlu ve durduğumuz tepe rüzgarlı idi.
"Ne doğan güne hükmüm geçer ne hâlden anlayan bulunur."
 
İlgili Sayfalar

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme

Yorumlarınız bizim için önemli. Lütfen yorum yaparak daha iyi içerikler üretmemiz için bize destek olunuz.