27 Haziran 2018 Çarşamba

Direktör Ali Bey (1844? - 1899)

  • Tanzimat dönemi devlet adamı, oyun ve mizah yazarı.
  • İstanbul'da doğdu. Kapı kethudası Yusuf Cemil Efendi'nin oğludur. Özel hocalar elinde yetişti, Fransızca öğrendi. Tercüme Odası'na devam etti.
  • Sıhhiye Meclisi Azalığı - Karantina Başkatipliği, Varna Mutasarrıflığı, Duyun-u Umumiye Başmüfettişliği, Bağdat Şehremini, Trabzon Valiliği gibi idari görevlerde bulundu. En son Duyun-u Umumiye Direktörlüğüne atanan yazar ölümüne kadar bu görevde kaldı. 
  • 1870'de çıkmaya başlayan edebiyatımızın ilk mizah dergisi Diyojen'de yazmaya başladı. Namık Kemal ve Ebuzziya Tevfik gibi onun yazıları da dergide imzasız olarak çıktı.
  • Diyojen'in kapatılmasından sonra Çıngıraklı Tatar ve Hayal gazetelerinde imzasız yazılar yayımlamaya devam etti.
  • Yazar özellikle Ayyar Hamza, Kokona Yatıyor uyarlama komedi oyunları ile Letafet adlı opereti ile tanınmıştır.
  • Düyun-ı Umumiye müfettişiyken görevli olarak gittiği Güneydoğu Anadolu, Musul, Bağdat ve Hindistan seyahatlerinin notlarından oluşan Seyahat Jurnali (1896), edebiyatımızın ilk günlük örneğidir. 
  • Direktör Ali Bey'in Türkçe kelimelere ters ve mizahî anlamlar vererek hazırladığı Lehçetü’l Hakâyık, Türk edebiyatında mizah sözlüğü türünün ilk örneğidir.  Aşağıda Lehçetü'l Hakâyık'tan bazı örnekler verilmiştir:
Lehçetü'l Hakâyık'tan...
İsrâf: Delik kese.
İskelet: İnsân kanaviçesi.
İşkence: Dinlemeye mecbûr olmak.
Asîl: Ben bilir miyim ya!.. Kendisi diyor!
Atlas: Güzel kadın derisi.
Efkâr: Köhne beyinlere ârız olur bir nevi kurt.
Aktris: Komedya oynadığını ketm etmeyen karı.
Akçe: Milyon tohumu.
İkrâmiye: Züğürt tesellisi.
İnsan: Ahlâkı bozulmuş vahşi.
Barbar: Barutu icat etmeyenler.
Baş ağrısı: Bahâne.
Balkon: Âşık tüneği.
  • Ali Bey'in Diyojen, Çıngıraklı Tatar ve Hayal adlı mizah gazetelerinde yayımlanan yazılarının yanı sıra tiyatro çalışmaları, gezi notları, bir hikayesi, roman çevirisi ve sözlüğü bulunmaktadır.
Tüm Eserleri
  • Lehçetü'l Hakâyık (Mizahî sözlük türünün ilk örneği)
  • Seyahat Jurnali (Edebiyatımızın ilk günlük örneği)
  • Seyyareler (Hikaye kitabı)
  • Evlenmek İster Bir Adam (Roman çevrisi, Charles Paul Kock)
Tiyatroları: 
  • Ayyar Hamza (Uyarlama)
  • Kokona Yatıyor (Uyarlama)
  • Letâfet (Operet) 
  • Misafiri İstiskal
  • Geveze Berber
Yararlanılan Kaynaklar
  • Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi, Ali Bey (Direktör) Maddesi, M.K. Özgül
  • Ali Birinci, Dergâh dergisi, Nisan 1994, s.18,19
  • Lehçetü’l Hakâyık’ta Mizah Söylemi, Y.Lisans Tezi, Tuğba Yıldırım

1 yorum:

Yorumlarınız bizim için önemli. Lütfen yorum yaparak daha iyi içerikler üretmemiz için bize destek olunuz.