21 Mart 2019 Perşembe

Dil Bilgisine Dayalı Anlatım Bozukluğunun Nedenleri

1. Tamlama ile İlgili 

a) Sıfat ve isim tamlamalarında tamlananın ortak kullanılması (İsim tamlamalarında tamlanan iyelik eki alırken sıfat tamlamasında tamlanan iyelik eki almaz.)

  • Kaza yerine birçok askerî ve polis aracı geldi.
  • Bu olaylar hem toplumsal hem de kişi açısından değerlendirilmelidir.
  • Bu konuda ne devlet ne de özel okullardan destek görüyoruz.
  • Şehrimizde çeşitli sanat ve kültürel etkinlikleri geliştirildi.
b) İsim tamlamalarında aynı tamlanana bağlanan tamlayanlardan birinin tamlanana uymaması
  • Amasya ve Tokat'ın Zile ilçesinde iki yıl görev yaptı.
c) Farklı kişi zamirlerinden oluşan tamlayanların aynı tamlanana bağlanması
  • Artık ne bizim ne de onların elinden bir şey gelir.
  • Annem bu akşam senin ve benim sevdiğim yemekleri yapacak.
d) Çokluk bildiren belgisiz sıfatların belirtmiş olduğu adın çoğul olması 
  • Birçok seneler geçti, dönen yok seferinden.
  • İhaleye birçok yerli ve yabancı firmalar katıldı.
e) Sıfat tamlamalarında birden fazla isim için kullanılan sıfatın tamlamadaki her isme uygun olmaması 
  • Tam karşımızda gittikçe yükselen dağlar, tepeler, ovalar ve göller vardı.
  • Karşılıklı anlayış ve birlik içinde bu sorunları kısa sürede çözebiliriz.
  • Köyde yaşlı kadınlar ve çocuklardan başka kimse yoktu.
2. Ekler ile İlgili (eksik, yanlış ya da gereksiz kullanılması ) 

Eklerin cümle içinde gerektiği yerde kullanılmaması, sözcüğe yanlış ekin getirilmesi ya da gereksiz ek kullanılması anlatım bozukluğuna neden olur.

a) Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına başka sözcükler girebilir. Bu durumda tamlamayı kuran eklerden birinin unutulması 
  • İyi bir konuşmacı dinleyicisini çok iyi tanıması gerekir. (konuşmacının)
  • Okuma yazma bilen herkes, günün bir kısmını kitap okumakla geçirmesi gerekir. (herkesin)
  • Yeni sözcükler yaratmak için her ulus, dilinin sunduğu olanaklardan yararlanma yoluna gitmesi gerekir. (ulusun)
b) Yanlış ek kullanılması
  • Sınavların yeni sisteme göre yapılacağını sağlayacaklar. (yapılmasını) 
  • Sorun arkadaşlarımızın bizi bu konuda iyi aydınlatmamış olduğundan kaynaklanıyor. (olmasından)
c) Gereksiz ek kullanılması
  • Bu bestesi onun en tanınmış eseridir.
  • Muğla yöresindeki çıkan yangınlardan geriye, çırılçıplak ve simsiyah dağlar, tepeler kaldı. 
3. Öge Eksikliği 
  • Adam bize iyilik biz ona kötülük ettik.
Bu cümle ortak yüklem kullanmak için uygun bir cümle değil. İlk cümlenin yüklemi eksik: "Adam bize iyilik etti, biz ona kötülük ettik."
  • Ay bir yandan, sen bir yandan sar beni.
Burada da yüklem eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu var: "Ay bir yandan sarsın, sen bir yandan sar beni."
  • Bülbül gülden, ben yârimden ayrılmam.
Yine yüklemi ortak kullanılmış bir sıralı cümle ancak "ayrılmam" yüklemi ilk cümleye uygun değil. İlk cümlenin yüklemi "ayrılmaz" olmalı.
  • Bu tür dergilerin sayısı azalıyor, okunmaz oluyor.
Cümlede özne eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu var. Sıralı cümlede ilk cümlenin öznesi (Bu tür dergilerin sayısı) ikinci cümle içinde ortak kullanılmış ancak bu cümleye uymuyor.
  • Türkçenin doğru kullanılması bir yana değer bile verilmiyor.
Cümlede "dolaylı tümleç eksikliği" var. "Türkçenin doğru kullanılması bir yana Türkçeye değer bile verilmiyor."
  • Kadına her fırsatta bağırıyor, sürekli aşağılıyordu.
Cümlede "nesne eksikliği" var. "Kadına her fırsatta bağırıyor, kadını sürekli aşağılıyordu."
  • Hiçbir zaman kendini düşünmedi, ailesinin mutluluğu için çalıştı.
"Hiçbir zaman" zarfı ikinci cümle için uygun değil. "Hiçbir zaman kendini düşünmedi, her zaman ailesinin mutluluğu için çalıştı."
  • Eşimi çok severim, her konuda çok iyi anlaşırız.
Cümlede zarf tümleci (edat tümleci) eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu var. "Eşimi çok severim, onunla her konuda çok iyi anlaşırız."  
4. Özne – Yüklem Uyumsuzluğu

a) Tekillik – Çoğulluk

  • Suskunluk ve hareketsizlik içinde geçen saatler, gün ağarana dek ona ne yorgunluk ne de acı vermeksizin su gibi akıp gidiyordular.
İnsan dışındaki canlı, cansız varlıklar ya da soyut kavramlar çoğullanıp özne olduğunda yüklem tekil olur. Örnek cümlenin öznesi "Suskunluk ve hareketsizlik içinde geçen saatler", yüklemin tekil "gidiyordu" olması gerekir. Aşağıda verilen örnekleri inceleyiniz.
  • Kanun maddeleri Mecliste ele alındılar. (alındı)
  • Sarı, turuncu yapraklar tüm bahçeyi kaplamışlardı. (kaplamıştı) 
  • Kediler bütün ciğeri yemişler. (yemiş)
  • Düşünceler engellenemezler. (engellenemez)
Özne insan çoğullanıp özne olduğunda yüklem tekil de olabilir, çoğul da olabilir.
  • Futbolcular hakemin kararına itiraz ediyor / ediyorlar.
Özel Durum: Söze saygı, alay ya da küçümseme anlamı katılmak istenirse özne tekil, yüklem çoğul olabilir.
  • Kaymakam Bey henüz gelmediler.
  • Beyefendi hâlâ kalkmadılar mı?
Dikkat: İnsanların özne olduğu cümlelerde özne, çokluk eki almadıysa yüklem her zaman tekil olur. Aşağıda verilen örneklerde birden fazla insan kastedilmiş olsa da özne çokluk eki almamıştır, bu nedenle yüklemlerin tekil olması doğrudur.
  • Bu konuda herkes bizim gibi düşünmüyor. 
  • Halk, meydana toplanmış yetkililerden bir açıklama bekliyordu.
  • O duraktan servise her gün üç kişi biniyor.
  • Birçok öğrenci soruyu yanlış anlamış.
b) Olumluluk-olumsuzluk 
Türkçede "hiçbiri, kimse" gibi belgisiz zamirler sadece olumsuz cümlelerde, "herkes, hepsi" gibi sözcükler ise sadece olumlu cümlelerde kullanılır. Aşağıda verilen sıralı cümlelerde cümlelerin biri olumlu diğeri olumsuz olmasına rağmen aynı belgisiz zamirin özne olarak kullanılması anlatım bozukluğuna neden olmuştur.
  • Hiçbiri onun öldüğüne inanmıyor, hayret ediyordu. (herkes)
  • Herkes sevinç içindeydi, üzülmüyordu. (kimse)
c) Kişi Uyumu 
Aşağıda verilen örneklerde olduğu gibi birden fazla öznenin beraber kullanımında özne - yüklem uyumuna dikkat etmek gerekir.
Öznelerden biri "ben" ya da "biz" ise diğerleri ne olursa olsun yüklem 1.çoğul (biz) olur. 
  • Dışarıda sadece ben ve o küçük çocuk kalmış. (kalmıştık)
  • Ben, sen ve o burada nöbet tutacaksınız. (tutacağız)
  • Yarışmaya iki kişi ve ben gittim. (gittik)
  • Biz, siz ve onlar destek olmalı. (olmalıyız)
Cümlede "ben" ya da "biz"in özne olarak kullanılmaması şartıyla öznelerden biri "sen" ya da "siz" ise diğerleri ne olursa olsun yüklem 2.çoğul (siz) olur.
  • Sen ve Kemal teneffüste kütüphaneye gelsin. (gelin)
  • Sadece onlar ve siz kaldı. (kaldınız)
5. Ek Eylem Eksikliği 
Yapısı bakımından sıralı ya da bağlı olan isim cümlelerinde cümlelerden biri olumlu diğeri olumsuz ise ek eylemin ortak kullanılması anlatım bozukluğuna neden olur.
  • Boyu kısa, bedeni de pek biçimli değildi. (Boyu kısaydı...)
  • Çorba çok lezzetli ama sıcak değildi. (Çorba çok lezzetliydi...)
6. Çatı Uyumsuzluğu
Yüklemlerin cümledeki diğer yüklem ya da eylemsiler ile çatı bakımından uyumlu olması gerekir. Başka bir deyişle hepsi etken ya da edilgen olmalı. Yüklemin edilgen olup eylemsinin etken olması ya da yüklemin etken olup eylemsinin edilgen olması anlatım bozukluğuna neden olur.
  • Bu yoldan hiç sapmadan gidilirse aradığınız binanın önüne çıkarsınız.
  • Bu yoldan hiç sapmadan giderseniz aradığınız binanın önüne çıkarsınız. 
  • Bu raporu kim sunmuş, hangi kurulca incelenmiş, onaylanmış.
  • Bu rapor kim tarafından sunulmuş, hangi kurulca incelenmiş, onaylanmış.
  • Akşam evde biraz sohbet edip erkenden yatıldı.
  • Akşam evde biraz sohbet edip erkenden yattık.
7. Eylemsi Eksikliği 
Cümlede eylemsiler ortak kullanılabilir ancak ifade edilen iki duruma da uygun olmalıdır. 
  • Gülmecenin çok etkin ve çok çabuk yayıldığını gördüm.
  • Gülmecenin çok etkin olduğunu ve çok çabuk yayıldığını gördüm.
  • Bu suçlamaların gereksiz ve doğru olmadığını söyleyebilirim.
  • Bu suçlamaların gereksiz olduğunu ve doğru olmadığını söyleyebilirim.
8. Tamlayan Eksikliği
  • Öğrenciyi, düşünmeye ve yaratıcı olmaya yönelten ve herhangi bir konu üzerinde (öğrencinin) eleştiri  yapmasını sağlayan bir anlayış, eğitim sistemimize henüz yerleşmedi.
  • Tavsiye ettiğin kitabı okudum ancak (kitabın) konusunu pek beğenmedim. 

  • İlgili Sayfalar

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme

Yorumlarınız bizim için önemli. Lütfen yorum yaparak daha iyi içerikler üretmemiz için bize destek olunuz.