Cengiz Aytmatov (1928 - 2008)

Cengiz Aytmatov

• Kırgız yazar, gazeteci, siyasetçi, diplomat.
• 12 Aralık 1928'de Kırgızistan’ın Talas iline bağlı Şeker köyünde doğdu.
• Babası Törekul Aytmatov, Stalin'in etnik temizlik siyaseti sonucu ortadan kaldırılan aydınlardan biridir. Törekul Aytmatov, 1937'de "halk düşmanlığı" ile suçlanarak tutuklanmış, ailesi uzun yıllar kendisinden haber alamamıştır.

O dönem ortadan kaldırılan binlerce Kırgız aydından 137'si 1991'de, Bişkek yakınlarında, kireç fabrikasındaki bir çukurda bulunur. Kurşuna dizildikten sonra çukura atılanlardan biri de babasıdır. Toplu mezar 2000 yılında "Ata Beyit" adıyla düzenlenecek ve aydınlar da dinî usullere göre tekrar gömülecektir.

• Tatar asıllı olan annesi Nagima Aytmatov ise bir öğretmendir.
• Dört kardeşin en büyüğü olan ve dokuz yaşında yetim kalan Aytmatov, özellikle babaannesinden dinlediği masal, efsane ve hikâyelerle büyür.
• İkinci Dünya Savaşı döneminde, yetişkin erkeklerin cephede olması nedeniyle, henüz 12-13 yaşlarındayken köy sekreterliği, vergi memurluğu, ölüm haberciliği gibi görevlerde bulunur.
• İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Kazakistan'ın Cambul şehrinde Veteriner Teknik Okuluna devam eder. Sonrasında Tarım Enstitüsüne yazılan yazar, buradan 1953'te veteriner olarak mezun olur.
• İlk hikâyesi "Gazeteci Dzyuyo" 1952'de yayımlanır. Bunu bir asker kaçağının hikâyesini anlattığı "Yüz Yüze" takip eder.
• Edebî çalışmaları devlet politikasına uygun bulununca Moskova Gorki Edebiyat Enstitüsüne davet edilir. 1957'de Sovyet Yazarlar Birliğine de kabul edilen Aytmatov, iki yıl süren (1956-1958) kursiyerliği sırasında "Cemile" adlı uzun hikâyesini yazar (1958).

Cemile için "Dünyanın en güzel aşk hikâyesi" diyen ünlü Fransız şair ve yazar Louis Aragon, eseri Fransızcaya çevirince Cengiz Aytmatov dünya çapında tanınan bir yazar hâline gelir.

• Kırgızistan'a döndükten sonra meslekî çalışmalarının yanı sıra redaktör, editör ve muhabir olarak çalışır.
• 1963'te Steplerden ve Dağlardan Hikâyeler adlı eseri ile Lenin Edebiyat Ödülü'nü alır.
• Sovyet Büyük Edebiyat Ödülü'nü ise 1968 (Elveda Gülsarı) ve 1983 (Gün Olur Asra Bedel) yıllarında olmak üzere iki defa alır.
• Uluslararası pek çok ödül alıp üst düzey üyeliklerde bulunur.
• Sovyetler Birliği dağılmadan önce Cumhurbaşkanı Mihail Gorbaçov’un beş danışmanından biri de odur.
• Yazar, edebî çalışmalarının yanı sıra büyükelçi olarak da görev yapar.
• Cengiz Aytmatov, 10 Haziran 2008 tarihinde Almanya'da ölmüştür. Yazarın vasiyeti üzerine naaşı "Ata Beyit" mezarlığına babasının yanına defnedilmiştir.

Önemi / Sanat Anlayışı

• Dünya edebiyatının en önemli yazarlarından biridir.
• Eserleri 170'ten fazla dile çevrilerek defalarca basılır.
• İki dilli (Kazak Türkçesi / Rusça) bir yazardır. Önceleri eserlerini Kırgız Türkçesiyle yazıp Rusçaya çeviren Aytmatov, daha sonraları eserlerini Rusça kaleme alarak Kırgız Türkçesine çevirmiştir.
• Kırgız adlı bir Türk boyunun varlığını dünyaya duyurmuş; onların inançlarını, törelerini, hayat şartlarını, yaşadıkları sıkıntı ve baskıları eserleriyle dünyanın dikkatine sunmuştur.
• Roman anlayışı toplumcu-gerçekçi anlayışa yakındır.
• Eserlerinde Kırgız efsane ve destanlarından yararlanmıştır.
• Eserlerinde İkinci Dünya Savaşı yıllarında cephe gerisinde kalan insanların yaşadıkları dram önemli bir yer tutar.
• Şiirsel bir dile sahiptir.
• Eserlerinde doğa-insan ilişkisine önem vermiştir.
• Veteriner olan Cengiz Aytmatov, hayvanları hem kendi değerleriyle hem de sembolik amaçlarla romanlarında sıklıkla kullanmıştır.
• Özellikle Elveda Gülsarı (1968) adlı eseriyle birlikte eserlerinde sosyalist totaliter sistemi eleştirmiştir.

Mankurt / Mankurtlaşma 

• Dünya edebiyatına "mankurt" kavramını kazandıran yazardır.
• Sözcük, TDK'de "Ulusal kimlikten uzaklaşan, içinde bulunduğu topluma yabancılaşan." şeklinde tanımlanmıştır.
• Gün Olur Asra Bedel romanında anlatılan Nayman Ana Efsanesi'nde geçen sözcük, yazar tarafından baskıcı rejimler ve totaliter sistemlerin sembolik bir ifadesi olarak kullanılmıştır.
• Romanda Sovyet rejimi tarafından asimile edilmeye çalışılan Türk kültürü kaleme alınmıştır.
• Gün Olur Asra Bedel romanında Nayman Ana efsanesinde mankurtlaşma şu şekilde geçmektedir:

"Eski zamanlarda Juan-juanlar, düşmanlarına çok canice işkenceler yapan barbar bir toplumdu. Savaşlarda kazandığı zaman esir ettikleri tutsakların zayıf olanlarını köle olarak satar, güçlü olanlarını ise ilk saçlarını kazıyıp kafasına yeni kesilmiş devenin bir parça derisini geçirirler. Sonra esirin elini kolunu bağlayıp güneşin kavurucu sıcaklığına bırakırlar. Deri kurudukça başı daha sıkı kavrar, yeniden çıkmaya başlayan saçların da deve derisini delemeyerek geri dönüp beyine batması esirlere korkunç bir acı verirmiş. Bu işkenceden sağ çıkabilenler bütün geçmişlerini unutur, hafızalarında geçmişe ait en ufak bir hatıra kırıntısı bile kalmazmış."

Eserleri

Hikâye: Yüz Yüze, Cemile, Selvi Boylum Al Yazmalım, İlk Öğretmen, Deve Gözü, Kızıl Elma, Elveda Gülsarı, Oğulla Buluşma, Deniz Kıyısında Koşan Ala Köpek, Askerin Oğlu, Erken Gelen Turnalar/ Sultanmurat, Beyaz Yağmur, Yıldırım Sesli Manasçı, Dağlar Devrildiğinde/Ebedi Nişanlı

Roman: Beyaz Gemi, Gün Olur Asra Bedel (Gün Uzar Yüzyıl Olur), Cengiz Han’a Küsen Bulut, Toprak Ana, Dişi Kurdun Rüyaları, Kassandra Damgası

Yararlanılan Kaynaklar 

• Cengiz Aytmatov ve Asker Çocuğu Öyküsü Üzerine, Mesut Sönmez
• Hatıralar Işığında Cengiz Aytmatov ve Eserleri, Mayramgül Dıykanbayeva
• Cengiz Aytmatov’un İlk Hikâyelerine Sosyolojik Eleştiri Açısından Bir Bakış, Halit Aşlar
• Cengiz Aytmatov’un Eserlerinde İyi-Kötü Çatışması, Baran İlboğa
• Cengiz Aytmatov’un Elveda Gülsarı, Dişi Kurdun Rüyaları, Ebedi Gelin: Dağlar Yıkıldığı Zaman Romanlarında Hayvan Zihni, Gonca Gökalp Alpaslan
• Gün Olur Asra Bedel ve Ölüm Hükmü Romanlarında Mankurtlaşma Kavramı Üzerine Bir İnceleme, Akmaral Sheishenbekova 
• Cengiz Aytmatov’un Romanlarında Sovyet Rejimine Karşı Türk Millî Kültürünün Aktarılması Sorunu, Selen Yakar