11 Haziran 2017 Pazar

Ses Bilgisi

  • Ses; bir dilin parçalanamayan, en küçük parçasıdır. 
  • Harf ise sesin yazıdaki karşılığıdır. 
  • Türkçede sesler, ses yolundaki biçimlenişlerine göre ünlü ve ünsüz olmak üzere ikiye ayrılır:
1. Ünlüler (Sesliler)
  • Oluşumları sırasında ses geçidinde hiçbir engele takılmayan seslerdir. 
  • Ünlüler tek başlarına okunabilir ve hece oluşturabilir. 
  • Türkçede alfabede gösterilen sekiz ünlü vardır: " a, e, ı, i, o, ö, u, ü
  • Ünlüler ağızdan çıkışları sırasında dilin, dudakların durumuna ve ağız açıklığına göre farklı özellikler gösterirler:
Dil ve damak üzerinde oluştuğu noktaya göre:
  • Kalın Ünlüler: " a, ı, o, u " 
  • İnce Ünlüler: " e, i, ö, ü " 
Ağızdan çıkarken dudakların aldığı durumuna göre:
  • Düz Ünlüler: " a, e, ı, i "
  • Yuvarlak Ünlüler: " o, ö, u, ü " 
Ağızdan çıkarken iki çene arasındaki boşluğa göre:
  • Dar Ünlüler: " ı, i, u, ü " 
  • Geniş Ünlüler: " a, e, o, ö " 
Yukarıda verilen sınıflamalara göre:
  • Düz-geniş ünlüler: " a, e "
  • Dar-yuvarlak ünlüler: " u, ü " 
Ünlü Uyumları
A) Kalınlık - İncelik Uyumu (Büyük Ünlü Uyumu)
  • Bu uyum başlangıçtan bugüne kadar Türkçenin her devrinde var olan bir uyum olduğu için Büyük Ünlü Uyumu olarak da anılır.
  • Bu kurala göre Türkçede bir sözcükteki ünlülerin ya hepsi kalın ya da hepsi ince olmak zorundadır.
Kalın Ünlüler: a,ı,o,u (ayak, sokak, orman, sorularımız, konuları ...)
İnce Ünlüler: e,i,ö,ü (elbise, bilim, sevgiler, güzellik, görüntülerden ...)
Bilinmesi Gerekenler
  • Kalınlık-İncelik Uyumuna uymayan sözcükler büyük bir ihtimalle dilimize başka dillerden gelip yerleşmiş, alıntı sözcüklerdir: mektup, serum, sinema, konser, tiyatro, mobilya gibi.
  • Anne (ana), elma (alma), kardeş (karındaş), hangi (kangı) gibi farklı nedenlerle değişime uğradıkları için uyuma aykırı görünen Türkçe sözcükler de vardır.
  • Türkçeye girdikten sonra bu uyuma girerek değişen alıntı sözcükler de vardır: divar > duvar, zeytun > zeytin ...
  • Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz: Atatürk, gecekondu, bilgisayar, Kocaeli vb.
  • Türkçede ekler sözcüklerin son hecelerine uyum gösterir: ağaç-lar-ımız, ödev-ler-imiz ; ver-gi, say-gı ; gel-di, sor-du vb. Bu durum alıntı sözcüklerin çoğu için de geçerlidir: kitap-çı, adalet-i, mektup-lar, televizyon-u vb.
  • Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın sondaki ünsüzleri ince söylenen bazı alıntı sözcükler ince ünlülü ekler alır: alkol > alkolü, hakikat > hakikati, kabul > kabulü, kontrol > kontrolü, saat / saate vb.
  • "-yor, -ken,-leyin, -ki, -gil, -taş, -mtırak" ekleri diğer ekler gibi değişkenlik gösteremedikleri için bu uyumu kimi zaman bozar: geliyor, konuşurken, akşamleyin, yarınki, baklagiller, yeşilimtırak, meslektaş ...
B) Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu (Küçük Ünlü Uyumu)
  • Bu uyum ancak bugünkü Türkiye Türkçesinde kendini kuvvetli bir şekilde gösteren bir uyumdur. 
  • Eski Anadolu Türkçesinde böyle bir uyum mevcut değildir. 
  • Bu nedenle Küçük Ünlü Uyumu olarak da anılır.
Bu Uyuma Göre:
a, e, ı, i ➜ a, e, ı, i
  • Düz ünlüyü düz ünlü takip eder.
  • Ör: anlaşmalı, bilek, çilek, ısırmak, ılıklaşmak, kayıkçı, seslenmek, yeşil vb.
o, ö, u, ü ➜ a, e, u, ü
  • Bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü (o,ö,u,ü) varsa onu takip eden hecelerde dar-yuvarlak (u,ü) ya da düz-geniş (a,e) gelir.
  • Bu uyuma göre Türkçede "o,ö" ünlüleri sadece ilk hecede bulunur.
  • Ör: boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, ocakçı, odun, özlemek, sürmek, vurmak, yoklamak, yorgunluk, yumurta, yüreksiz vb.
Uyarılar
  • Bir sözcük "Küçük Ünlü Uyumu"na göre incelenirken ünlülere sırayla bakılmalıdır: o-da-cı (yuvarlak-düz-geniş,düz) Buna göre "odacı" sözcüğü Küçük Ünlü Uyumuna uyar.
  • Türkçede ekler ses uyumlarına göre eklendiği sözcüğün son hecesine uyar: yaz-, gel-di, sor-du, gör-; say-, ver-gi, sor-gu, gör-gü; sat-ıcı, ver-ici, kur-ucu, gör-ücü vb.
  • Şimdiki zaman kip eki olan "- yor" düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırıdır.
Uygulama
  • sa-man (düz, düz): uyar
  • se-pet-çi (düz,düz,düz): uyar
  • kü-rek (yuvarlak,düz-geniş): uyar
  • si-li-kon (düz,düz,yuvarlak): uymaz
  • de-kont (düz,yuvarlak): uymaz
  • te-le-fon (düz,düz,yuvarlak): uymaz
  • ku-lak (yuvarlak, düz-geniş): uyar
  • ko-lay-cı-lık (yuvarlak,düz-geniş,düz,düz): uyar
  • kon-trol (yuvarlak,yuvarlak-geniş): uymaz
  • sa-lon (düz,yuvarlak): uymaz
  • a-bo-ne (düz, yuvarlak, düz): uymaz
  • or-man-cı (yuvarlak,düz-geniş,düz): uyar
Bilinmesi Gerekenler
  • Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler büyük bir ihtimalle dilimize başka dillerden gelip yerleşmiş, alıntı sözcüklerdir: horoz, doktor, alkol, polis, koro, radyo, kablo, teknoloji...
  • Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardır: avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur vb.
2. Ünsüzler (Sessizler)
  • Oluşumları sırasında birtakım engellerle karşılaşan ve tek başlarına hece oluşturamayan seslerdir. 
  • Türkçede alfabede gösterilen 21 tane ünsüz vardır: " b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z "
Ünsüzleri ses özelliklerine ve çıkış noktalarına göre gruplara ayırmak mümkündür:
Ses özelliklerine göre:
  • Sert ünsüzler: " f, h, s, ş, p, ç, t, k " (8) Ses tellerini titreştirmeyen sürtünme ve çarpma yoluyla oluşan ünsüzlerdir.
  • Yumuşak ünsüzler: Ses tellerini titreştiren ünsüzlerdir. Sert ünsüzlerin dışında kalan ünsüzler: " b,c,d,g,ğ,j,l,m,n,r,v,y,z " (13)
Çıkış biçimlerine göre:
  • Süreksiz ünsüzler: " p, ç, t, k, b, c, d, g " (8) Önüne aldığı ünlü ile tıkanıp kesilen, uzatılamayan ünsüzlerdir.
  • Sürekli ünsüzler: Önüne aldığı ünlü bir sesle uzatılabilen ünsüzlerdir. Süreksiz ünsüzlerin dışında kalan ünsüzler: "f,h,s,ş,ğ,j,l,m,n,r,v,y,z" (13)
Yukarıda verilen sınıflamalara göre: süreksiz sert ünsüzler: " p, ç, t, k "
İlgili Sayfalar

Hiç yorum yok:

Yorum Gönderme

Yorumlarınız bizim için önemli. Lütfen yorum yaparak daha iyi içerikler üretmemiz için bize destek olunuz.