Güzel Sanatlar ve Edebiyat

Güzel Sanatlar

• Sanat; duygu, düşünce ve hayallerin çizgi, renk, biçim, ses, söz ve ritim gibi unsurlarla orijinal ve etkileyici bir şekilde ifade edilmesidir.
• Sanatın asıl amacı kişide bir güzellik duygusu (estetik) uyandırmaktır.
• İnsanın kendini ifade etme yollarından biridir.

• Sanat eserleri özgün ve biriciktir.
• Sanat anlayışları çağa ve toplumlara göre değişiklik gösterir. 
• Sanat eserleri, dönemin zihniyetini yansıttığı gibi var olduğu dönemin zihniyetini de etkileyebilir.

Zihniyet; bir dönemdeki dinî, siyasi, sosyal, ekonomik, sivil, askerî hayatın duygu, anlayış ve zevk bütünüdür.


• Eski çağlarda "sanat" ve "zanaat" kavramları arasında bir fark gözetilmezken "güzel sanatlar" kavramının ortaya çıkmasıyla iki kavram birbirinden ayrılmıştır.

👉 Zanaat Nedir? / Zanaat Sanat Ayrımı

Güzel Sanatlarla İlgili Sınıflandırmalar

Geleneksel Sınıflandırma

• Güzel sanatlar; geleneksel olarak plastik, fonetik ve ritmik olmak üzere üçe ayrılır. Plastik sanatlar maddeye, fonetik sanatlar sese ve söze, ritmik sanatlar ise harekete biçim verir.

A) Plastik (Görsel) Sanatlar: Resim, heykel, mimari, kabartma (rölyef), seramik, cam, minyatür, hat, tezhip, ebru...

B) Fonetik (İşitsel) Sanatlar: Edebiyat, müzik. 

C) Ritmik (Dramatik) Sanatlar: Karma sanatlar olarak da bilinir: tiyatro, sinema, pandomim, opera, müzikal oyun, bale, dans...

Çağdaş Sınıflandırma

A) Hareket Sanatları: Bale, dans türleri, halk dansları, pandomim... 

B) Yüzey Sanatları: Resim, grafik, afiş, minyatür, karikatür, fotoğraf, süsleme... 

C) Dil Sanatları: Roman, hikâye, şiir, tiyatro metni, film senaryosu...

Edebiyat (Yazın) Nedir?

• Edebiyat; olay, düşünce, duygu ve hayallerin dil aracılığıyla etkili bir şekilde anlatılması sanatıdır.
• Fonetik (işitsel) bir sanattır.
• Arapçada iyi ahlak, incelik ve terbiye anlamlarına gelen "edeb" kökünden gelmektedir.
• Edebiyat sözcüğü, Tanzimat Dönemi'nde kullanılmaya başlanmıştır.

İlgili Terimler 

• Şiir ve İnşa: Tazimattan önce "edebiyat" sözcüğü yerine kullanılan sözcüklerdir. İnşa, düzyazı (nesir) demektir.
• Münşeat: İnşa geleneği çerçevesinde yazılan metinlerle bu metinlerin toplandığı eserlere verilen isimdir.
• Edebî / yazınsal: Edebiyatla ilgili, edebiyata ilişkin anlamındadır.
• Edebî dil: Sanat değeri taşıyan eserlerde kullanılan dil.

Edebiyatın Konusu 

• Edebiyatın konusu insan ve insana dair her şeydir.
• İnsanın özlemleri, düşünceleri, istekleri, duyguları ve inançlarını içine alan her şey edebiyatın konusudur.

Edebiyatın Malzemesi

• Edebiyatın malzemesi dildir.
• Edebî dil, günlük konuşma dilinden farklı olarak zengin ve nitelikli bir dildir.

Metin Türleri

• Metin, dil birliklerinin art arda gelerek oluşturduğu anlamlı yapıdır. Başka bir ifadeyle dilde bir anlam bütünlüğü taşıyan yazılı ürünlerdir.
• Sesten paragrafa uzanan çizgide her dil birliği metnin oluşmasına hizmet eder.
• Metni oluşturan birimlerin dil bilgisi kurallarıyla birbirine bağlanmasına bağlaşıklık denir. 
• Metni meydana getiren parçalar arasındaki anlam ilişkisine ise bağdaşıklık denir. Günlük dilde bir arada kullanılmayan, garipsenen ya da mantık dışı gelen bağdaştırmalara ise "alışılmamış bağdaştırma" denir.

Metinler; amacı, gerçeklikle olan ilgisi, hedef kitlesi, anlatım biçimi ve dilin işlevi gibi unsurlara göre iki ana gruba ayrılır:

A) Edebî (Sanatsal) Metinler 

B) Öğretici Metinler

👉 Edebî Metin - Öğretici Metin Ayrımı

Edebî Metin

• Edebî metin; insanın duygu, düşünce ve hayallerini estetik ölçüler içinde anlatan ve okuyucuda güzellik duygusu yaratan dil ürünüdür.
• Edebiyat her şeyden önce bir güzel sanat etkinliğidir. Bu etkinliğin merkezinde de edebî metin vardır.

Edebî Metinlerin Özellikleri

• Üslup kaygısı vardır.
• Öğretmek ya da bilgi vermek amacıyla yazılmaz.
• Amaç okuyucuya edebî zevk vermek, güzellik yaratmaktır.
• Gerçeğin kendisi değil kurgulanmış biçimi anlatılır (kurgusal gerçeklik). Başka bir ifade ile gerçekliğin yorumu, onu anlamlandırma, değerlendirme gayretidir.
• Edebî metinlerde dil, iletişim aracı olmaktan çok bir amaçtır.
• Söz sanatlarına, sözcüklerin mecaz ve soyut anlamlara sıkça yer verilir.
• Çağrışım ve duygu değeri yüksek olduğu için okuyanların farklı anlamlar çıkarmasına elverişlidir. Daha kısa bir ifadeyle çok anlamlıdır.

Sanatsal (Edebi) Metin Türleri

I. Coşku ve Heyecanı Dile Getiren Metinler (şiir) 

II. Anlatmaya Bağlı Metinler (masal, fabl, destan, hikâye, roman) 

III. Göstermeye Bağlı Metinler (tiyatro)

Edebiyat Bilimi 

• Edebiyat hem bir sanat hem de bir bilimsel faaliyet alanıdır.
• Bir sosyal bilim dalıdır.
• Edebiyat bilimi, tarihsel süreç içerisinde çeşitli bilim dallarıyla ilişki kurarak birçok alt dala ayrılmıştır: edebiyat teorisi, edebiyat tarihi, edebiyat eleştirisi, edebiyat sosyolojisi, edebiyat psikolojisi, karşılaştırmalı edebiyat, edebiyat öğretimi ve eğitimi, edebiyat felsefesi.

Edebiyat Tarihi

• Bir milletin tarih içinde yetiştirdiği edebiyatçıları ve onların eserlerini bir sistem dâhilinde inceleyen bilim dalıdır.
• Eski edebiyatımızda bu türün yerini tezkire ve hâl tercümeleri tutmuştur.
• Mehmet Fuat Köprülü ise modern edebiyat tarihçiliğinin ülkemizdeki kurucusudur.

Yararlanılan Kaynaklar 

• Sanat Olgusunun Tarihsel Süreçte Değişen Tanımı, İşlevi ve Değeri Üzerine, Engin Sarı
• Edebî Metin ve Özellikleri, Şerif Aktaş
• Edebiyatta Dil Kullanımı, Mustafa Özkan
• Edebî Metinleri Çözümleme Metodolojisi ve Yapı-Tema İlişkisi Üzerine, Şerif Aktaş
• Edebiyat Eğitiminde Edebî Metinin Yeri ve Anlamı, İsmail Çetişli
• Tanzimat’tan Günümüze Edebiyat Tarihi Yazarlığı ve Edebiyat Tarihleri Üzerine Bir İnceleme, Salih Okumuş / İdris Şahin