Eylemde Çatı

Yüklem görevindeki eylemin özne ve nesnesine göre aldığı duruma çatı denir.
Uyarı: İsim cümlelerinde çatı aranmaz. Başka bir ifadeyle yüklemi isim soylu bir sözcük / sözcük grubu olan cümlelerde çatı incelemesi yapılamaz.

Çatı incelemesi yapılamayacak cümlelere örnekler:

• Hülyası kalmayınca hayatın ne zevki var?
• Etinle, kemiğinle sokakların malısın.
• Dedem koynunda yattıkça benimsin ey güzel toprak.
• Kaldırımlar, içimde yaşamış bir insandır.
• Benim sadık yarim kara topraktır.

Eylemde çatı, öznesine ve nesnesine göre iki grupta incelenir:

Öznesine Göre Eylemler

1. Etken Eylemler
2. Edilgen Eylemler
3. Dönüşlü Eylemler
4. İşteş Eylemler

Nesnesine Göre Eylemler

1. Geçişli Eylemler
2. Geçişsiz Eylemler
3. Oldurgan Eylemler
4. Ettirgen Eylemler

Uyarı: Eylemleri çatılarına göre inceleyebilmek için cümlede yüklem, özne ve nesneyi doğru bulmak gerekir. O nedenle bu konuya geçmeden önce "Cümlenin Ögeleri" sayfasını okumalısınız.

ÖZNESİNE GÖRE EYLEMLER

1. Etken Eylemler

Öznesi belli olan, bildirilen işin bizzat özne tarafından yapıldığı eylemlerdir.
Özne, yükleme sorulan kim ve ne sorularıyla bulunur.
Bu tür cümlelerde gerçek özne olur:

• Ben seni ilk defa o gün gördüm.
• Beni yalnız sen mahkum et.
• Önce hafiften bir rüzgar esiyor.
• Babam arabayı çok ucuza satmış.
• Nasıl dururdu Mustafa Kemal'in kağnısı.

Uyarı: Gerçek özne kimi zaman gizli olur:

• Mustafa Kemal'in kağnısı derdi, kağnısına. ("O" gerçek özne)
• Bu dünyada yapayalnız hissediyoruz kendimizi. ("Biz" gerçek özne)
• İstanbul'u dinliyorum, gözlerim kapalı. ("Ben" gerçek özne)

2. Edilgen Eylemler

Gerçek özneleri belli olmayan, yani cümlede işi yapan öznenin belirtilmediği eylemlerdir. 

Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde "sözde özne" bulunur.
Eylemler -(i)l ve -(i)n ekleri ile edilgen yapılır:

• Bu şiir aruz ölçüsüyle yazılmış. ⇢ (kim yazmış?)
• Yeni şubemiz küçük bir törenle açılacak. ⇢ (kim açacak?)
• Arabamız daha yeni satıldı. ⇢ (kim sattı?)
• Kapanırdı daha gün batmadan kapılar. ⇢ (kim kapadı?) 
• Bütünleme sınavları henüz açıklanmadı. ⇢ (kim açıkladı?)

Uyarı: Edilgen - geçişsiz eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne de sözde özne de olmaz:

• İnşaata izinsiz girilmez.
• Otobüslere binildi.

3. Dönüşlü Eylemler

Öznenin hem işi yaptığını hem de işten etkilendiğini bildiren eylemlerdir.
Dönüşlü eylemlerdeki özneler gerçek öznedir.
Bu cümlelerde işi yapan ve işten etkilenen aynı varlıktır.
Bu nedenle bu tür eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde nesne bulunmaz.
Eylemler -(i)l ve -(i)n ekleri ile dönüşlü yapılır:

• Genç kız, saatlerce aynanın karşısında süslendi. 
• Babam uzun süre söylendi.
• O da benim sözümden alındı.
• Sevinçle annesinin kollarına atıldı. ("O" gizli özne)
• Düşman cephe gerisine doğru çekildi.
• Beklediğimiz karar çıkmayınca çok üzüldük. ("Biz" gizli özne)

Uyarı: -(i)l ve -(i)n ekleri edilgenlik ekleri olarak da kullanıldıkları için dikkatli olmak gerekir. Dönüşlü bir eylemi edilgen eylemden ayıran en önemli fark dönüşlü eylemin "gerçek özne" almasıdır.

• Çocuklar derede yıkanmış. (dönüşlü)
• Okul formaları dün yıkanmış. (edilgen)

• O senin için süslendi. (dönüşlü)
• Sokaklar Cumhuriyet Bayramı için süslendi. (edilgen)

4. İşteş Eylemler

Eylemin birden fazla özne tarafından birlikte ya da karşılıklı yapıldığını bildiren eylemlerdir.
Eylemler -(i)ş ekiyle işteş yapılır:

• Kadınlar bağrışıyor, çocuklar ağlaşıyordu. (birlikte)
• Fırsat buldukça dertleşiyoruz. (birlikte)
• Bu meseleyi uzun süre tartıştık. (karşılıklı)
• Ecem ile babası okulun kapısında buluştu. (karşılıklı)
• Ziya Osman Saba ile Cahit Sıtkı uzun süre mektuplaşmış. (karşılıklı)

Uyarı: Nasıl türedikleri açık olmayan ve içinde -(i)ş eki bulunan bazı eylemlerde işteşlik anlamı sezilir: savaşmak, barışmak, konuşmak vb.

Uyarı: -(i)ş ekiyle türeyen her eylem işteşlik anlamı vermez:

• Okula zor yetiştim bugün.
• Bence sen bu işlere karışma.

NESNESİNE GÖRE EYLEMLER

1. Geçişli Eylemler

Nesne alabilen eylemlerdir.

Nesneler yükleme sorulan ne, neyi ve kimi soruları ile bulunur.

Özne ile nesnenin karışmaması için ilk önce özne bulunmalıdır.

• Duvarları geçen gün boyadık.
• Düşümde gördüm onu.
• Gazetelerde takma adla köşe yazıları yazdı.
• Sen de eller gibi adımı unut.
• En güzellerini saymadım çiçeklerin.

Uyarı: Geçişli eylemlerin yüklem olduğu bazı cümlelerde nesnenin söylenmemiş olması, eylemin geçişsiz olduğunu göstermez:

• Gözleri (uzağı) artık pek iyi görmüyor. (geçişli)

2. Geçişsiz Eylem

Nesne alamayan eylemlerdir.

Özne ile nesnenin karışmaması için ilk önce özne bulunmalıdır.

Bu eylemler nesneyi bulmak için yükleme sorulan ne, neyi, kimi sorularına cevap vermez:

• Hiçbir kuş uçmasın Kızılırmak'a doğru.
• Üç kardeşime de ben bakıyorum.
• Burada Türk edebiyatının en büyük şairlerinden biri yatıyor.
• Öldük, ölümden bir şeyler umarak.
• Birdenbire sustu gökyüzü.
• Bu sabah saat beşte uyandım. 
• Çiçeklerde açar benim gizli arzularım. 

3. Oldurgan Eylemler

Geçişsiz eylemlerin -dir, -(i)t, -(i)r ekleriyle geçişli hale getirildiği eylemlerdir.

Başka bir ifadeyle nesne alamayan bir eylem bu ekler sayesinde nesne alabilir hale gelir:

• Yaşananlar hepimizi güldürdü.
not: gülmek geçişsiz, güldürmek ise oldurgandır.

• Annemi bu sabah saat beşte uyandırdım.
not: uyanmak geçişsiz, uyandırmak ise oldurgandır.

• Öğretmen bütün sınıfı susturdu.
not: susmak geçişsiz, susturmak ise oldurgandır.

• Odayı sabah sekizde boşalttık.
not: boşalmak geçişsiz, boşaltmak ise oldurgandır.

• Küçük kardeşini erkenden yatırdı.
not: yatmak geçişsiz, yatırmak ise oldurgandır.

Uyarı: Türkçede bazı eylemler bu kurallara uymaz. Örneğin, "gelmek" eylemi "getirmek" biçiminde, "gitmek" eylemi "götürmek" biçiminde, "kalkmak" eylemi "kaldırmak" biçiminde geçişli yapılır.

4. Ettirgen Eylemler

Geçişli eylemlerin dir, -(i)t, -(i)r ekleriyle geçişlilik dereceleri artırılır. 
Bu tür eylemlerde özne işi yapan değil yaptırandır.

• Adını listenin en başına yazdırdı.
• Başvuru belgelerini ben imzalattım.
• Hesabı bize ödetti. 
• Şurubu çocuğa zorla içirdi. 

👉 Konu Testi Çöz! 👈

İlgili Sayfalar


• Eylemde Kip, Yapı, Çatı Konu Testi 1

• Eylem (Fiil)

• Eylemsiler (Fiilimsiler)

• Eylem Çekim Ekleri

• Yapısı Bakımından Eylemler

Fiilde Kip, Yapı, Çatı Konu Testi 1 Çözümü

Bastığın yerleri toprak diyerek geçme, tanı:
Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.
Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır, atanı:
Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı.
1. Bu dizelerde kaç çekimli eylem vardır?
A) 3    B) 4    C) 5    D) 6    E) 7

Çözüm

Eylemin çekimli olması kip ve şahsının belli olması demektir. Çekimli eylemler cümlede yüklem görevindedir. Verilen şiirdeki çekimli eylemler: geçme, tanı, düşün, incitme, verme ve alsan'dır.
Cevap D

2. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi haber kipiyle çekimlenmiş bir eylemdir?
A) Bir bardak da bana ayırın.
B) Çiçeklere su vermeyi unutmayalım.
C) Bu kadar işi bir günde yapamam.
D) Hava yarın yağmurlu olmasa bari.
E) Bu elbiseyi bayrama kadar bitirmeliyiz.

Çözüm

A şıkkında "ayırın" emir kipi ile
B şıkkında "unutmayalım" istek kipi ile
D şıkkında "olmasa" şart kipi ile
E şıkkında "bitirmeliyiz" gereklilik kipi ile çekimlenmiş.
C şıkkında ise "yapamam" - "yapabilirim" haber kiplerinden geniş zamanla çekimlenmiştir.
Cevap C

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin eylem kipinde anlam kayması yoktur?
A) Dolaşmak için bir gün sokağa çıkar.
B) Verdiğin sözü hiç tutmuyorsun ki.
C) Bunları hoşgörünüze sığınarak söylüyorum.
D) Annesinin korkusuna iki gündür eve gelmiyor.
E) Arkadaşlarım yarın buraya geliyor.

Çözüm

Bir eylem kipinin kendi anlamından uzaklaşarak bir başka kipin anlamını karşılayacak şekilde kullanılmasına "eylem kiplerinde anlam kayması" denir.
C şıkkında "söylüyorum" eylemi cümlede şimdiki zaman anlamıyla kullanıldığı için bu şıkta anlam kayması yoktur.
Cevap C

Köy ortasındaki caminin gölgesinde oturan yaşlılar (I) beklenmedik bir yolcunun veya (II) umulmadık bir haberin alıcısı olacaklarını düşünerek hep aynı saatte gözlerini otobüsün (III) geleceği yola çevirirler. Çocukların umudu ise onlara biraz bisküvi veya akide şekeri (IV) verecek birinin gelmesidir. Hayatın bundan daha büyük armağanı (V) olamaz ara sıra çerçilerin uğradığı, bazen de çingenelerin çadır kurduğu bu uzak köyde.
4. Parçadaki altı çizili sözcüklerden hangisi çekimli bir eylemdir?
A) I    B) II    C) III    D) IV    E) V

Çözüm

Parçada "beklenmedik","umulmadık", "geleceği" ve "verecek" sözcükleri sıfat-fiildir. "olamaz" sözcüğü ise geniş zamanla çekimlenmiş bir eylemdir.
Cevap E

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlamca kaynaşmış birleşik eylem kullanılmamıştır?
A) Telefon gelince iki ayağı bir pabuca girdi.
B) Bütün şiirlerine koca bir dünyayı sığdırdı.
C) Babam olaydan sonra hepimizin ağzını aradı.
D) Yok yere dile düştük yine.
E) Akşam çıkmamıza ses çıkarmadı.

Çözüm

A şıkkında "iki ayağı bir pabuca girmek",
C şıkkında "ağız aramak",
D şıkkında "dile düşmek",
E şıkkında "ses çıkarmamak" anlamca kaynaşmış birleşik eylemdir.
Cevap B

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi birleşik zamanlı bir eylemdir?
A) Üniversiteyi sekiz yılda zor bitirdi.
B) Bugün beni ilk defa güneşe çıkardılar.
C) Sorunlarınızı başkaları gideremez.
D) Eskiden cep romanları yazarmış.
E) Bir erik kopardım can dalından.

Çözüm

Birleşik zamanlı eylem en az iki kip ekiyle çekimlenmiş eylemlerdir.
A şıkkında "bitirmek" eylemi,
B şıkkında "çıkarmak" eylemi,
C şıkkında "giderebilmek" eylemi ve
E şıkkındaki "koparmak" eylemi basit zamanlı çekimdir.
D şıkkında "yazmak" eylemi iki kip alarak birleşik zaman çekimine girmiştir (geniş zamanın rivayeti)
Cevap D

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı incelemesi yapılamaz?
A) Gönderelim bu ahengi o sevgili yurda kadar.
B) Sürekli bir akşam hüznü vardı bizim aşkımızda.
C) İki kocaman çiçek gibi açılmış gözlerin.
D) Gök mavisi titriyordu bulutların ötesinde.
E) Ertesi gün başladı gün doğmadan yolculuk.

Çözüm

İsim cümlelerinde çatı incelemesi yapılamaz.
B şıkkında yüklem görevindeki "var" sözcüğü bir isimdir. Dolayısıyla bu cümle isim cümlesidir.
Cevap B

Dışarı çıktığımızda kulaklarım çınlıyordu. Serinlemeye başlayan hava kararmaya yüz tutmuştu. Eskiden sık gittiğimiz meyhaneye yürüdük. Dört kişilik beyaz örtülü masamıza geçtik. Kadehler aynı anda havaya kalktı. Herkes yorgun ama mutluydu.
8. Bu parçada aşağıdakilerden hangisine örnek yoktur?
A) Ek eyleme
B) Yardımcı eylemle kurulmuş birleşik eyleme
C) Anlamca kaynaşmış birleşik eyleme
D) Hikaye birleşik zamanla çekimlenmiş bir eyleme
E) Birden fazla geçişsiz eyleme

Çözüm

Ek eylem alanlar: çınlıyordu, yüz tutmuştu, yorgun(du) ama mutluydu
Anlamca kaynaşmış birleşik eyleme: yüz tutmak
Hikaye birleşik zamanla çekimlenmiş eylem: çınlıyordu, yüz tutmuştu
Birden fazla geçişsiz eylem: çınlamak, yürümek...
Parçada yardımcı eylemle kurulmuş birleşik eyleme örnek yok.
Cevap B

I. Ayırma gözlerini gözlerimden bu akşam.
II. Kapandı yüzümüze dergi kapakları.
III. Bizim de kırıldı kanadımız.
IV. Öldük, ölümden bir şeyler umarak.
V. Bir ağaç gibi yalnız ve sessiz yaşamak istiyorum ben.
9. Numaralanmış cümlelerin hangileri özne - yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) I ve II    B) II ve III    C) I ve V    D) III ve IV    E) IV ve V

Çözüm

Soru eylemde çatı konusuyla ilgilidir. Yüklem görevindeki eylemler öznelerine göre etken, edilgen, dönüşlü ya da işteştir.
I. cümlenin yüklemi "ayırmak",
IV. cümlenin yüklemi "ölmek" ve
V. cümlenin yüklemi "istemek" cümlede gerçek özne alan etken eylemlerdir.
II. cümledeki "kapanmak" eylemi ile III. cümledeki "kırılmak" eylemleri ise öznelerine göre edilgendir. Yüklem görevindeki iki eylem de cümlede gerçek değil sözde özne almıştır.
Cevap B

10. Aşağıdaki dizelerin hangisinde birleşik zamanlı bir eylem yoktur?
A) Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar
Gidiyordum gurbeti gönlümde duya duya
B) Yatağımın yanında esmer bir duvar vardı
Üstünde yazılarla hatlar karışmışlardı
C) Fani bir iz bırakmış burda yatmışsa kimler
Aygın baygın maniler, açık saçık resimler
D) Ben garip çizgilerle uğraşırken baş başa
Rastlamıştım duvarda bir şair arkadaşa
E) Geçidi atlayınca şaşırdım sevincimden
Ardımda kalan yerler anlaşırken baharla

Çözüm

A şıkkında "gidiyordum",
B şıkkında "karışmışlardı",
C şıkkında "yatmışsa" ve
D şıkkında "rastlamıştım" birleşik zamanlı eylemdir.
E şıkkındaki "şaşır-dı-m" ise basit çekimli bir eylemdir.
Cevap E

11. Aşağıdaki dizelerin hangisinde haber kipiyle çekimlenmiş bir eyleme yer verilmiştir?
A) Kargalar, sakın anneme söylemeyin
Bugün toplar atılırken evden kaçtığımı
B) Sussun, sussun uzakta ölümüme ağlayan
Gencim, ölmem, arzular kanımda bir çağlayan
C) Kurulup üzerine bir tahtırevan gibi,
Sonsuz mesafelerin üstünden aşmalısın
D) Ağlayın, aşinasız, sessiz can verenlere,
Otel odalarında, otel odalarında
E) Söndürün lambaları, uzaklara gideyim
Nurdan bir şehir gibi ruhumu seyredeyim

Çözüm

Türkçede haber kipleri: Görülen geçmiş zaman, duyulan geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zamandır.
A şıkkında "söylemeyin" emir kipi
C şıkkında "aşmalısın" gereklilik kipi
D şıkkında "ağlayın" emir kipi ve
E şıkkında "söndürün" emir, "gideyim" ve seyredeyim" ise istek kipidir.
B şıkkındaki "ölmem" ise geniş zamanın olumsuz çekimidir.
Cevap B

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli bir eylemdir?
A) Uyandım uzun süren bir uykudan.
B) Bu karanlık sokakta bitmesin yolculuğum.
C) Kaybolmak isterim şehirler arkasında.
D) İçimde damla damla bir korku birikiyor.
E) Yeşil çamlar altında uyuyor şimdi ada.

Çözüm

Geçişli eylem cümlede nesne alabilen eylemdir.
C şıkkındaki "isterim" eylemi cümlede nesne (şehirler arasında kaybolmak) almıştır. Bu nedenle de geçişlidir.
Cevap C

13. Aşağıdaki dizelerin hangisinde farklı bir birleşik eylem kullanılmıştır?
A) Sular sarardı...Yüzün perde perde solmakta
Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta
B) Ötme vapur, gelemem
Dört duvarla sarılmışım
C) Zanneder misin ki yok ihtiyacım
Belki eskisinden daha muhtacım
D) Gökyüzünün başka rengi de varmış
Geç fark ettim taşın sert olduğunu
E) Yetişir kendimize acıdığımız
Affetmeyecek bizi bir gün çocuklarımız

Çözüm

Türkçede birleşik eylemler üçe ayrılır. Yardımcı eylemle kurulan, kurallı birleşik eylemler ve anlamca kaynaşmış birleşik eylemler.
A şıkkında "seyret",
C şıkkında "zanneder",
D şıkkında "fark ettim" ve
E şıkkında "affetmeyecek" yardımcı eylemle kurulan birleşik eylemlerdir.
B şıkkındaki "gelemem - gelebilirim" ise kurallı birleşik eylemlerden yeterlik eylemidir.
Cevap B

Karanlığa sevgiyle baktığım gece gördüm
Hâlâ o güven sevinciyle uçmakta gönlüm
Süründüğümüz bu çamur deryasından uzak
Bu yerlere uğramamış bir bahar içinde
Gerçekten cennet misali bir dünya kuracak
Gürbüz nesiller büyüyor sağlıklar içinde
14. Bu dizelerde kaç çekimli eylem vardır?
A) 2    B) 3    C)4    D) 5    E) 6

Çözüm

Verilen dizelerde "süründüğümüz, "uğramamış" ve "kuracak" sözcükleri sıfat-fiildir. "Kuracak" anlam olarak aşağıdaki dizeye bağlıdır: "...bir dünya kuracak kuracak gürbüz nesiller..."
Eylemin çekimli olması kip ve şahsının belli olması demektir. Çekimli eylemler cümlede yüklem görevindedir. Verilen şiirdeki çekimli eylemler: gördüm, büyüyor ve uçmakta.

Not: "-makta, -mekte" şiirde şimdiki zaman kip eki yerine kullanılmıştır.
Cevap B

15. Dizelerdeki altı çizili eylemlerden hangisi yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Bedava yaşıyoruz, bedava
Hava bedava, bulut bedava
B) Gül sarardı, döküldü koklanmadan
Söndü her kurulan ocak, yanmadan
C) Bir yara ki ruhumuzda kanıyor
Susuz bir kurt gibi homurdanıyor
D) İrili uf aklı mezar taşları
Belki de ölüler böyle istiyor
E) Geçidi atlayınca şaşırdım sevincimden
Ardımda kalan yerler anlaşırken baharla

Çözüm

A şıkkında "yaş-a-yor-uz",
B şıkkında "sarı-ar-dı",
C şıkkında "kan-a-yor" ve
E şıkkında "şaş-ır-dı-m" yapısı bakımından türemiş sözcüktür.
D şıkkındaki "iste-yor" ise yapım eki almadığı için yapısı bakımından basit bir eylemdir.
Cevap D

Gökyüzünün başka rengi de (I) varmış
Geç (II) fark ettim taşın sert olduğunu.
Su insanı (III) boğar, ateş (IV) yakarmış
Her doğan günün bir dert olduğunu,
İnsan hu yaşa gelince (V) anlarmış
16. Dizelerdeki altı çizili sözcüklerden hangisi çekimli eylem değildir?
A) I    B) II    C) III    D) IV    E) V

Çözüm

Eylemin çekimli olması kip ve şahsının belli olması demektir. Çekimli eylemler cümlede yüklem görevindedir. Verilen şiirde "fark ettim, boğar, yakarmış ve anlarmış" çekimli eylemdir.
Cevap A

17. Dizelerdeki altı çizili eylemlerden hangisi yapıca diğerlerinden farklıdır?
A) Gök kubbe sıcaktı ve kan kokuyordu
Ve rûzigâr yükseldi ağır ağır, çoğaldı gitgide
B) Cebeci köprüsünün üstü
Karınca yuvasına benziyor
C) Ağzım, dilim, burnum, kulağım
Caddeleri seslendirsin ayağım
D) Şu dünya güzelim dünya
Tıkır tıkır işliyor
E) Yapraktan,çiçekten ötede,
Bir şey yeşeriyor

Çözüm

B şıkkında "ben(i)z-e-yor",
C şıkkında "ses-len-dir-sin"
D şıkkında "iş-le-yor" ve
E şıkkındaki "y(a)ş-er-iyor" yapısı bakımından türemiş sözcüktür.
A şıkkındaki "kok-uyor-du" ise yapım eki almadığı için yapısı bakımından basit bir eylemdir.
Cevap A

Kötü olasılığı akıllarına getirmek istemediler. Hastalanıp kente götürülen biri orada son soluğunu teslim ederse, köye tabut içinde döner, köyün girişine kadar otobüsle gelirdi. Bu dünya ile öte dünya arasındaki sınır oradaydı. Tabut köyün girişinde duran otobüsten indirilip otobüsten alınır, ölünün cansız bedeni köye sevdiklerinin ellerinde girerdi. Neden böyle yapıldığını kimse bilmezdi.
18. Bu parçada aşağıdakilerden hangisine örnek yoktur?
A) Geçişli eyleme
B) Yardımcı eylemle kurulmuş birleşik eyleme
C) Yeterlik fiilinin olumsuzuna
D) Birleşik zamanlı eyleme
E) Edilgen eyleme

Çözüm

Geçişli eylem: istemediler, bilmezdi
Yardımcı eylemle kurulmuş birleşik eylem: teslim etmek
Birleşik zamanlı eylem: teslim ederse, gelirdi, bilmezdi
Edilgen eylem: alınır
Parçada yeterlik fiilinin olumsuzuna örnek yoktur.

Cevap C

Bir lunapark mı bir konser bir gösteri
(I) Bilmem pek anlamadım önüm (II) kalabalıktı
(III) Sıkıştığım yerde vakit çabuk geçti
(IV) Bak dediler baktım pek bir şey (V) göremedim
Hem her yer karanlıktı
Zaten ben geldiğimde.
19. Bu dizelerde numaralanmış sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) I. sözcük, geniş zamanla çekimlenmiş bir fiildir.
B) II. sözcük ek eylem almış bir isimdir.
C) III. sözcük ortaçtır.
D) IV. sözcük emir kipiyle çekimlenmiş bir fiildir.
E) V. sözcük türemiş fiildir.

Çözüm

5.sözcük türemiş değil, birleşik eylemdir. "Göremedim" yeterlik eyleminin olumsuz halidir. Yeterlik eyleminin olumsuz halinde "bilmek" eylemi kullanılmaz (görebildim).
Cevap E

Akşamüstü işten (I) dönüyorum, hava hafif (II) serinlemiş, evin yakınındaki parka girdim. (III) Yoruldum bugün, inatçı bir müşteriye yeni reklam stratejisini (IV) anlattım. İlk defa girdiğim park, dört büyük kestane ağacının gölgesinde, bir köşesi salıncaklı, tahterevallili sakin bir yer. Pembe çiçekli kestane ağacının dibindeki banka (V) oturdum, ayaklarımı uzattım.
20. Yüklem görevindeki numaralanmış eylemlerden hangisi nesne - yüklem ilişkisi yönünden diğerlerinden farklıdır?
A) I    B) II    C) III    D) IV    E) V

Çözüm

Soru eylemde çatı konusuyla ilgilidir. Yüklem görevindeki eylemler nesnelerine göre geçişli, geçişsiz, ettirgen ve oldurgandır.
Parçadaki "dönmek, serinlemek, yorulmak ve oturmak" eylemleri nesne alamadıkları için geçişsizdir. "Anlatmak" eylemi ise cümlede nesne alabildiği için geçişlidir.
Cevap D

➤ Sayfanın çözümsüz hali için tıklayınız.

İlgili Sayfalar

Eylem (Fiil)

Eylem Çekim Ekleri

Çatılarına Göre Eylemler

Yapısı Bakımından Eylemler

Ek Eylem

Eylemsiler (Fiilimsiler)

Eylemde Kip, Yapı, Çatı Konu Testi 1

Bastığın yerleri toprak diyerek geçme, tanı
Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.
Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır, atanı:
Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı.
1. Bu dizelerde kaç çekimli eylem vardır?
A) 3    B) 4    C) 5   D) 6    E) 7

2. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi haber kipiyle çekimlenmiş bir eylemdir?
A) Bir bardak da bana ayırın.
B) Çiçeklere su vermeyi unutmayalım.
C) Bu kadar işi bir günde yapamam.
D) Hava yarın yağmurlu olmasa bari.
E) Bu elbiseyi bayrama kadar bitirmeliyiz.

3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin eylem kipinde anlam kayması yoktur?
A) Dolaşmak için bir gün sokağa çıkar.
B) Verdiğin sözü hiç tutmuyorsun ki.
C) Bunları hoşgörünüze sığınarak söylüyorum.
D) Annesinin korkusuna iki gündür eve gelmiyor.
E) Arkadaşlarım yarın buraya geliyor.

Köy ortasındaki caminin gölgesinde oturan yaşlılar (I) beklenmedik bir yolcunun veya (II) umulmadık bir haberin alıcısı olacaklarını düşünerek hep aynı saatte gözlerini otobüsün (III) geleceği yola çevirirler. Çocukların umudu ise onlara biraz bisküvi veya akide şekeri (IV) verecek birinin gelmesidir. Hayatın bundan daha büyük armağanı (V) olamaz ara sıra çerçilerin uğradığı, bazen de çingenelerin çadır kurduğu bu uzak köyde.
4. Parçadaki altı çizili sözcüklerden hangisi çekimli bir eylemdir?
A) I     B) II     C) III     D) IV      E) V

5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlamca kaynaşmış birleşik eylem kullanılmamıştır?
A) Telefon gelince iki ayağı bir pabuca girdi.
B) Bütün şiirlerine koca bir dünyayı sığdırdı.
C) Babam olaydan sonra hepimizin ağzını aradı.
D) Yok yere dile düştük yine.
E) Akşam çıkmamıza ses çıkarmadı.

6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi birleşik zamanlı bir eylemdir?
A) Üniversiteyi sekiz yılda zor bitirdi.
B) Bugün beni ilk defa güneşe çıkardılar.
C) Sorunlarınızı başkaları gideremez.
D) Eskiden cep romanları yazarmış.
E) Bir erik kopardım can dalından.

7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çatı incelemesi yapılamaz?
A) Gönderelim bu ahengi o sevgili yurda kadar.
B) Sürekli bir akşam hüznü vardı bizim aşkımızda.
C) İki kocaman çiçek gibi açılmış gözlerin.
D) Gök mavisi titriyordu bulutların ötesinde.
E) Ertesi gün başladı gün doğmadan yolculuk.

Dışarı çıktığımızda kulaklarım çınlıyordu. Serinlemeye başlayan hava kararmaya yüz tutmuştu. Eskiden sık gittiğimiz meyhaneye yürüdük. Dört kişilik beyaz örtülü masamıza geçtik. Kadehler aynı anda havaya kalktı. Herkes yorgun ama mutluydu.
8. Bu parçada aşağıdakilerden hangisine örnek yoktur?
A) Ek eyleme
B) Yardımcı eylemle kurulmuş birleşik eyleme
C) Anlamca kaynaşmış birleşik eyleme
D) Hikaye birleşik zamanla çekimlenmiş bir eyleme
E) Birden fazla geçişsiz eyleme

I. Ayırma gözlerini gözlerimden bu akşam.
II. Kapandı yüzümüze dergi kapakları.
III. Bizim de kırıldı kanadımız.
IV. Öldük, ölümden bir şeyler umarak.
V. Bir ağaç gibi yalnız ve sessiz yaşamak istiyorum ben.
9. Numaralanmış cümlelerin hangileri özne - yüklem ilişkisi bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) I ve II      B) II ve III     C) I ve V     D) III ve IV      E) IV ve V

10. Aşağıdaki dizelerin hangisinde birleşik zamanlı bir eylem yoktur?
A) Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar
     Gidiyordum gurbeti gönlümde duya duya
B) Yatağımın yanında esmer bir duvar vardı
     Üstünde yazılarla hatlar karışmışlardı
C) Fani bir iz bırakmış burda yatmışsa kimler
     Aygın baygın maniler, açık saçık resimler
D) Ben garip çizgilerle uğraşırken baş başa
     Rastlamıştım duvarda bir şair arkadaşa
E) Geçidi atlayınca şaşırdım sevincimden
     Ardımda kalan yerler anlaşırken baharla

11. Aşağıdaki dizelerin hangisinde haber kipiyle çekimlenmiş bir eyleme yer verilmiştir?
A) Kargalar, sakın anneme söylemeyin
     Bugün toplar atılırken evden kaçtığımı
B) Sussun, sussun uzakta ölümüme ağlayan
    Gencim, ölmem, arzular kanımda bir çağlayan
C) Kurulup üzerine bir tahtırevan gibi,
     Sonsuz mesafelerin üstünden aşmalısın
D) Ağlayın, aşinasız, sessiz can verenlere,
    Otel odalarında, otel odalarında
E) Söndürün lambaları, uzaklara gideyim
     Nurdan bir şehir gibi ruhumu seyredeyim

12. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli bir eylemdir?
A) Uyandım uzun süren bir uykudan.
B) Bu karanlık sokakta bitmesin yolculuğum.
C) Kaybolmak isterim şehirler arkasında.
D) İçimde damla damla bir korku birikiyor.
E) Yeşil çamlar altında uyuyor şimdi ada.

13. Aşağıdaki dizelerin hangisinde farklı bir birleşik eylem kullanılmıştır?
A) Sular sarardı...Yüzün perde perde solmakta
     Kızıl havaları seyret ki akşam olmakta
B) Ötme vapur, gelemem
     Dört duvarla sarılmışım
C) Zanneder misin ki yok ihtiyacım
     Belki eskisinden daha muhtacım
D) Gökyüzünün başka rengi de varmış
     Geç fark ettim taşın sert olduğunu
E) Yetişir kendimize acıdığımız
     Affetmeyecek bizi bir gün çocuklarımız

Karanlığa sevgiyle baktığım gece gördüm
Hâlâ o güven sevinciyle uçmakta gönlüm
Süründüğümüz bu çamur deryasından uzak
Bu yerlere uğramamış bir bahar içinde
Gerçekten cennet misali bir dünya kuracak
Gürbüz nesiller büyüyor sağlıklar içinde
14. Bu dizelerde kaç çekimli eylem vardır?
A) 2    B) 3    C)4     D) 5     E) 6

15. Dizelerdeki altı çizili eylemlerden hangisi yapısı bakımından diğerlerinden farklıdır?
A) Bedava yaşıyoruz, bedava
     Hava bedava, bulut bedava
B) Gül sarardı, döküldü koklanmadan
     Söndü her kurulan ocak, yanmadan
C) Bir yara ki ruhumuzda kanıyor
     Susuz bir kurt gibi homurdanıyor
D) İrili uf aklı mezar taşları
     Belki de ölüler böyle istiyor
E) Geçidi atlayınca şaşırdım sevincimden
     Ardımda kalan yerler anlaşırken baharla

Gökyüzünün başka rengi de (I) varmış
Geç (II) fark ettim taşın sert olduğunu.
Su insanı (III) boğar, ateş (IV) yakarmış
Her doğan günün bir dert olduğunu,
İnsan hu yaşa gelince (V) anlarmış
16. Dizelerdeki altı çizili sözcüklerden hangisi çekimli eylem değildir?
A) I     B) II     C) III    D) IV    E) V

17. Dizelerdeki altı çizili eylemlerden hangisi yapıca diğerlerinden farklıdır? 
A) Gök kubbe sıcaktı ve kan kokuyordu
     Ve rûzigâr yükseldi ağır ağır, çoğaldı gitgide
B) Cebeci köprüsünün üstü
     Karınca yuvasına benziyor
C) Ağzım, dilim, burnum, kulağım
     Caddeleri seslendirsin ayağım
D) Şu dünya güzelim dünya
     Tıkır tıkır işliyor
E) Yapraktan, çiçekten ötede,
     Bir şey yeşeriyor

Kötü olasılığı akıllarına getirmek istemediler. Hastalanıp kente götürülen biri orada son soluğunu teslim ederse, köye tabut içinde döner, köyün girişine kadar otobüsle gelirdi. Bu dünya ile öte dünya arasındaki sınır oradaydı. Tabut köyün girişinde duran otobüsten indirilip otobüsten alınır, ölünün cansız bedeni köye sevdiklerinin ellerinde girerdi. Neden böyle yapıldığını kimse bilmezdi.
18. Bu parçada aşağıdakilerden hangisine örnek yoktur?
A) Geçişli eyleme
B) Yardımcı eylemle kurulmuş birleşik eyleme
C) Yeterlik fiilinin olumsuzuna
D) Birleşik zamanlı eyleme
E) Edilgen eyleme

Bir lunapark mı bir konser bir gösteri
(I) Bilmem pek anlamadım önüm (II) kalabalıktı
(III) Sıkıştığım yerde vakit çabuk geçti
(IV) Bak dediler baktım pek bir şey (V) göremedim
Hem her yer karanlıktı
Zaten ben geldiğimde.
19. Bu dizelerde numaralanmış sözcüklerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?  

A) I. sözcük, geniş zamanla çekimlenmiş bir fiildir.  

B) II. sözcük ek eylem almış bir isimdir.  

C) III. sözcük ortaçtır. 

D) IV. sözcük emir kipiyle çekimlenmiş bir fiildir.

E) V. sözcük türemiş fiildir.

Akşamüstü işten (I) dönüyorum, hava hafif (II) serinlemiş, evin yakınındaki parka girdim. (III) Yoruldum bugün, inatçı bir müşteriye yeni reklam stratejisini (IV) anlattım. İlk defa girdiğim park, dört büyük kestane ağacının gölgesinde, bir köşesi salıncaklı, tahterevallili sakin bir yer. Pembe çiçekli kestane ağacının dibindeki banka (V) oturdum, ayaklarımı uzattım.

20. Yüklem görevindeki numaralanmış eylemlerden hangisi nesne - yüklem ilişkisi yönünden diğerlerinden farklıdır?

A) I     B) II     C) III    D) IV    E) V

👉 Bu testi pdf olarak indirmek için tıklayınız.

👉 Soruların çözümü için tıklayınız.

Cevaplar

1.D   2.C   3.C   4.E   5.B   6.D    7.B    8.B    9.B   10.E   11.B   12.C   13.B   14.B   15.D  16.A  17.A   18.C   19.E   20.D

İlgili Sayfalar

👉 Konularına Göre Çıkmış Sorular

👉 TYT - AYT Konu Testleri

Yapılarına Göre Eylemler

Diğer sözcük türleri gibi eylemler de yapılarına göre üçe ayrılır:

1. Basit Eylemler
2. Türemiş Eylemler
3. Birleşik Eylemler

Basit Eylemler

• Kök halinde bulunan ya da sadece çekim eki alan eylemlerdir.
• Başka bir ifadeyle yapım eki almamış eylemlerdir.
• Eylem çekim ekleri şunlardır: kip ekleri, şahıs ekleri, olumsuzluk eki, soru eki ve ek 
  eylem.
  
  Örnekler

Benim tek düşüncem büzüldüğüm köşede
Nasıl çekip gideceğim, kalk git dediklerinde

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak

Yarab!.. İnsanoğullarından çektiğim yeter
Gökyüzünden benim hisseme düşeni ver

Ben yaşamak istiyorum
Ağaç gibi sessiz sessiz ve rahat

Hepiniz öleceksiniz!
Tanrı katına çıkacaksınız utanmadan

Umutsuzdu, yalnızdı, hali yoktu
Canı çok yanıyordu günlerden beri

Duralım efendiler biraz
Koşmayalım öyle delice

Türemiş Eylemler

• Kök ya da gövdelere getirilen yapım ekleri ile türetilen eylemlerdir.
• İsimden fiil yapan yapım ekleri ile türetilir: sula-, izle-, morar-, yaşa-...
• Fiilden fiil yapan yapım ekleri ile türetilir: yazdır-, sustur-, korkut-,yazış-... 

Örnekler

Hüzün geldi baş köşeye kuruldu
Yoruldu yüreğim yoruldu

kur- (fiil kökü)
-ul (fiilden fiil y.e)
-du (kip eki)

yor- (fiil kökü)
-ul (fiilden fiil y.e)
-du (kip eki)

Bu yıl kayısı kurutmadık.

kuru- (fiil kökü, ortak kök)
-t (fiilden fiil y.e)
-ma (olumsuzluk eki)
-dı (kip eki)
-k (şahıs eki)

Kurtlar, böcekler, solucanlar
Sevinçle saldıracak üstünüze

sal- (fiil kökü)
-dır (fiilden fiiil y.e)
-acak (kip eki)

Gökyüzü ayaklarımın ucundan başlıyor

baş (isim kökü)
-la (isimden fiil y.e) (ünlü daralması)
-yor (kip eki)

Bir büyük boşlukta bozuldu büyü
Nasıl hatırlamazsın o türküyü

boz- (fiil kökü)
-ul (fiilden fiil y.e)
-du (kip eki)

hatır (isim kökü)
-la (isimden fiil y.e)
-ma (olumsuzluk eki)
-z (kip eki)
-sın (şahıs eki)

Yaş ilerliyor... Artık geçti bizden

ileri (isim kökü) (ünlü düşmesi)
-le (isimden fiil y.e)
-yor (kip eki)

Eskisi gibi yaşıyorum
Gezerek düşünerek

yaş (isim kökü)
-a (isimden fiil y.e) (ünlü daralması)
-yor (kip eki)
-um (şahıs eki)

Birleşik Eylemler

• İki ya da daha çok sözcükten kurulmuş eylemlerdir.
• Birleşik eylemlerin kimi bitişik kimi ayrı yazılır.
• Birleşik eylemler yapılışlarına göre üç çeşittir: 

I. Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Eylemler
II. Kurallı (Özel) Birleşik Eylemler
III. Anlamca Kaynaşmış Birleşik Eylemler

Yardımcı Eylemle Kurulan Birleşik Eylemler

• Yardımcı eylem, isim soylu sözcükleri eylem haline getiren sözcüklerdir. 
• Türkçedeki belli başlı ek eylemler: et-, ol-, kıl-, eyle- 
• Bunlar isim + yardımcı eylem şeklinde kurulan eylemlerdir: arz etmek, memnun olmak, seyreylemek, namaz kılmak, mahvolmak, affetmek, kabul etmek, şükretmek...

Süleyman üç dört günden beri ortadan kaybolmuştu.

Seni tanıdığımıza çok memnun olduk.

Kâh çıkarım gökyüzüne, seyrederim âlemi
Kâh inerim yeryüzüne, seyreder âlem beni

Beni bu güzel havalar mahvetti
Böyle havada istifa ettim

Kaybetmeyi kim ister ki?

Başkalarının haline bakıp şükretmek ne kadar mantıklı?

Terk etmedi sevdan beni 

Uyarılar

• Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller, ilk kelimesinde herhangi bir ses düşmesi veya türemesine uğramazsa ayrı yazılır: alt etmek, arz etmek, azat etmek, dans etmek, el etmek, göç etmek, ilan etmek, kabul etmek, kul etmek, kul olmak, not etmek, oyun etmek, söz etmek, terk etmek, var ol­mak, yok etmek, yok olmak vb. 
• Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller birleşirken ünlü düşmesine ya da ünsüz türemesine uğrarsa birleşik kelimeler bitişik yazılır: kaybolmak, şükretmek, kaydetmek (ses düşmesi) - affetmek, hissetmek, zannetmek, reddetmek (ünsüz türemiş)

Kurallı (Özel) Birleşik Eylemler

a) Yeterlik Eylemi (-ebilmek): söyleyebil-, gidebil-, gülebil-, isteyebil-, konuşabil-, sorabil-, tanıyabil-...

Görmüyorum ama hâlâ duyabiliyorum.

Mesela gökyüzü
Maviydi alabildiğine

İsterseniz her şeyi yapabilirsiniz.

Uyarı: Yeterlik eyleminin olumsuzunda "bilmek" eylemi kullanılmaz. Yeterli eylemi olduğu "e" sesinden anlaşılır:

bakmadım: basit eylem
bakamadım: birleşik eylem (yeterlik eylemi)

Kervan yürür peşi sıra düşemem (düşebilmek)
Yıldız akar uçsam da yetişemem (yetişebilmek)

b) Tezlik Eylemi (-ivermek): alıver-, okuyuver-, bakıver-, satıver-, isteyiver-, oturuver-, söyleyiver-...

Bir üşüşüverdi balıklar
Denizi gördüm

Alıverin bağlamamı çalayım
Çalayım da zarı zarı ağlayım

c) Sürerlik Eylemi (-edurmak, ekalmak): bakakal-, gidedur-, okuyadur-, oturadur-...

Bakakalırım giden geminin ardından
Atamam kendimi denize dünya güzel

d) Yaklaşma Eylemi (-eyazmak): düşeyaz-, öleyaz-...

Eyleme "az kalsın oluyordu" anlamı katar. Olumsuzu kullanılmaz.

Düz yolda düşeyazıyordum.

Anlamca Kaynaşmış Birleşik Eylemler

Deyim anlamı taşıyan birleşik eylemlerdir. Bir isim ile eylemden meydana gelir: el aç-, göz koy-, dile düş-, gözden düş-, yüze gül-, kulak kesil-...

Hangi dünyaya kulak kesilmişsek öbürüne sağırız.

Yüze gülen bir hali vardı.

Dile düştüm senin yüzünden yine.

Göz koydular ekmeğime aşıma.

Düşmana el açacak hale geldik.

Kul oldum, yol oldum
Gözden düştüm ah, pul oldum

👉 👉👉 Konu testi çöz! 👈👈👈

İlgili Sayfalar

• Sözcükte Yapı Giriş

• Eylem Çekim Ekleri

• Eylemde Kip, Yapı, Çatı Konu Testi 1

• Yapı Bilgisi (Sözcükte Yapı) Çıkmış Sorular 

Eylem (Fiil)

• İş, oluş ve durum bildiren sözcüklerdir.
• Eylemler; varlıkların yaptıkları işi, bulundukları durumu ya da varlığın kendisinde oluşan değişikliği anlatır.
• Eylemler kısa çizgiyle gösterilir: al-, bak-, coş-, dur-, eğ-, gel-, gör-, kork-, sev-, şaş-, tut-, yaz-; attır-, sula-, korkut-... 
• Eylemler temel anlam özelliklerine göre üç bölümde incelenir: kılış, oluş ve durum eylemleri.

Kılış (İş) 3Eylemleri:

• Öznenin yaptığı işi ve hareketi bildiren bu tür eylemlerde, eylem anlamı belirgindir.
• İş ya da hareketin, öznenin etkisiyle gerçekleştiğini anlatan bu eylemlerin çoğu nesne alır.
• Kılış eylemlerine örnekler: yaz-, taşı-, atla-, koş-, gel-, al-, ver-, çek-, iç-...

Oluş Eylemleri:

• Öznedeki değişimin bir süreç içinde, aşamalı bir biçimde meydana geldiğini anlatan eylemlerdir.
• Bu değişimde öznenin doğrudan etkisi yoktur.
• Bu eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde nesne yoktur.
• Oluş eylemlerine örnekler: uza-, büyü-, gevşe-, bayatla-, sarar-, sol-, geliş-...

Durum Eylemleri

• Eylem anlamı belirgin değildir.
• Öznelerin içinde bulunduğu durumu bildirir.
• Bu eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde de nesne yoktur.
• Durum eylemlerine örnekler: uyu-, otur-, dur-, sus-, bulun-, yat-...

Çekimli Eylem Nedir?

• Eylemler cümlede çekimli halde bulunur.
• Eylemin çekimli olması, kip ve şahıs eki alması demektir.
• Çekimli eylemler, cümlede yüklem görevindedir. (Şart kipiyle çekimlenen eylemler genelde yan cümle kurar.)

Eylem Çekim Ekleri Nelerdir?

1. Kip Ekleri
2. Şahıs Ekleri
3. Olumsuzluk Eki
4. Soru Eki
5. Ek Eylem

1. Kip Ekleri

• Eylemler, zaman ve anlam özelliklerine göre değişik biçimlere girer. 
• Bu biçimlerin her birine kip denir. 
• Eylem çekimi sırasında, tek kip ekiyle çekime giren eylemlere "basit zamanlı eylemler" denir. 
• Bu kiplerden beşi haber kipi, dördü de dilek kipidir: 
  
  Haber Kipleri

1. Görülen Geçmiş Zaman Kipi: -di (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü)
2. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman Kipi: -miş (-mış, -miş, -muş, -müş)
3. Şimdiki Zaman Kipi: -(i)yor
4. Gelecek Zaman Kipi: -ecek (-acak, -ecek)
5. Geniş Zaman Kipi: -r, -er, -ir, -z (-ar, -er; -ır, -ir, -ur, -ür)

Dilek Kipi Ekleri

1. Gereklilik Kipi: -meli (-malı, -meli)
2. Dilek-Şart Kipi: -se (-sa, -se)
3. İstek Kipi: -e (-a, -e)
4. Emir Kipi: Kip eki yoktur.

2. Şahıs (Kişi) Ekleri

• Eylemleri yapan ya da yapılışında yer alan varlıktır.
• Eylemde kişi, kip eklerinden sonra getirilen eklerle belirlenir. 
• Eylemlerde üç kişi vardır: birinci kişi, ikinci kişi, üçüncü kişi. Bunlar tekil ya da çoğul olabilir. 

3. Olumsuzluk Eki (-ma,-me)

• Olumsuzluk eki ünlü uyumuna göre -ma ya da -me'dir: 
• Bütün eylemler olumludur, bir işin yapıldığını, olduğunu bildirir. 
• İşin, eylemin yapılmadığını, olmadığını bildirmek için eylem kök ya da gövdelerine olumsuzluk eki getirilir:  gelmedi, almamış, bilmiyor...

4. Soru Eki 

• Soru eki olan "mı, mi, mu, mü" gelenekleşmiş olarak yazılır.
• Soru eki hem isim hem de eylem çekim ekidir.

5. Ek Eylem

• Hem isim hem eylem çekim ekidir. (bk.isim çekim ekleri)
• Basit çekimli eylemlere gelerek onları birleşik zaman çekimine sokan eklerdir.
• Birleşik zamanlı eylemlerde birinci ek, basit zaman eki; ikincisi birleşik zaman ekidir. 
• Bu eylemler ikinci kip ekine göre adlandırılır. 
• İşte bu ikinci kip, ek eylemdir ve üç biçimi vardır: 

I. Hikaye (-idi)
II. Rivayet (-imiş)
III. Şart (-ise)


👉 Eylem çekim ekleri hakkında ayrıntılı bilgi için tıklayınız.

İlgili Sayfalar

👉 Sözcük Türlerine Giriş 

👉 Yapısı Bakımından Eylemler

👉 Eylem Çekim Ekleri

👉 Eylemde Kip, Yapı, Çatı Konu Testi 1

Eylem Kiplerinde Anlam Kayması

• Bir eylem kipinin kendi anlamından uzaklaşarak bir başka kipin anlamını karşılayacak şekilde kullanılmasına "eylem kiplerinde anlam kayması" denir. 
• Anlam kayması şu kiplerde görülür:

Şimdiki Zaman Kipi

Duyulan geçmiş zaman kipi yerine kullanılır:

Babam, evlendikten sonra liseyi dışarıdan bitirip üniversiteye giriyor. (girmiş)

Hoca bir gün yolda komşusuna rastlıyor. (rastlamış)

Görülen geçmiş zaman kipi yerine kullanılır:

Annesinin korkusuna iki gündür eve gelmiyor. (gelmedi)

Gelecek zaman kipi yerine kullanılır:

Yarın arkadaşlar bize geliyorlar. (gelecekler)

Yarın İstanbul'a gidiyorum. (gideceğim)

Geniş zaman kipi yerine kullanılır:

Arabasını hep bizim evin önüne park ediyor. (eder)

Dedem her akşam ballı süt içiyor. (içer)

Gelecek Zaman Kipi:

Emir kipi yerine kullanılır:

Önce kendi hatalarını göreceksin. (gör)

Öğrenci kendi yeteneklerini kendi geliştirecek. (geliştirsin)

Gereklilik kipi yerine kullanılır:

Anne baba olarak üzerinize düşeni yapacaksınız. (yapmalısınız)

Geniş Zaman Kipi:

Görülen geçmiş zaman kipi yerine kullanılır:

Olaydan iki gün önce doğum günü partisi düzenler. (düzenledi)

Duyulan geçmiş zaman kipi yerine kullanılır:

Adam bir gün buna bir çözüm bulmalıyım diye düşünür. (düşünmüş)

Şimdiki zaman kipi yerine kullanılır:

Böylesine suskun ne düşünürsün? (düşünüyorsun)

Gelecek zaman kipi yerine kullanılır:

Yarın geç mi gelirsin? (geleceksin)

Sabret, nedenini yarın öğrenirim. (öğreneceğim)

Emir kipi yerine kullanılır:

Şu filmi sessiz izler misin? (izleyin)

Kitapları okur, bir hafta sonra getirirsin. (oku-getir)

İstek Kipi

Emir kipi yerine kullanılır:

Evet, artık susalım, dersi dinleyelim. (susun-dinleyin)

Emir Kipi

Emir anlamından sıyrılıp söze "saygı, incelik" anlamı katmak için kullanılabilir:

Aman öyle söylemeyiniz, görevimiz bizim.

"Dilek" anlamıyla kullanılabilir:

Allah'ım sen onları koru.

➤ Örnek Soru

Aşağıdaki cümlelerin hangisinin fiil kipinde anlam kayması yoktur?

A) Tatilimi genellikle İzmir'de geçiriyorum
B) Okula gitmek için hazırlanıyor.
C) Sen hiçbir sözünü tutmuyorsun.
D) Bugün arkadaşlar bize geliyorlar.
E) Yarın İstanbul'a gidiyorum.

Çözüm:

A seçeneği "geçiriyorum" geniş zaman kipi yerine, C seçeneği "tutmuyorsun" geniş zaman kipi yerine, D seçeneği "geliyorlar" gelecek zaman kipi yerine, E seçeneği "gidiyorum" gelecek zaman kipi yerine, B seçeneğinde ise anlam kayması yoktur. Cevap B

İlgili Sayfa

Eylem Çekim Ekleri

Eylem Çekim Ekleri

• Çekim ekleri, eklendiği sözcüğün cümledeki görevini belirten eklerdir.
• Bu ekler, eklendiği kök ya da gövdeden yeni bir sözcük türetmez. 
• İsim ve eylem çekim ekleri olarak iki ana gruba ayrılır.
• “Annemsiz”, “yoldaki”, “gelirken” gibi birkaç örnek dışında- çekim ekinden sonra yapım eki gelmez.
• Eylem (fiil) çekim ekleri şunlardır:

1. Kip Ekleri
2. Şahıs Ekleri
3. Olumsuzluk Eki
4. Soru Eki
5. Ek Eylem

1. Kip Ekleri

• Eylemler, zaman ve anlam özelliklerine göre değişik biçimlere girer. 
• Bu biçimlerin her birine kip denir. 
• Eylem çekimi sırasında tek kip ekiyle çekime giren eylemlere "basit zamanlı eylemler" denir. 
• Bu kiplerden beşi haber kipi, dördü de dilek kipidir:
  
  A. Haber Kipleri

• Eylemin zamanını bildiren kiplerdir. 
• Bunlar anlamları yönünden beşe ayrılır:

1. Görülen Geçmiş Zaman

2. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman

3. Şimdiki Zaman

4. Gelecek Zaman

5. Geniş Zaman

1. Görülen Geçmiş Zaman Kipi: -di (-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü)

Oku-du-m / Oku-ma-dı-m

Oku-du-n / Oku-ma-dı-n

Oku-du / Oku-ma-dı

Oku-du-k / Oku-ma-dı-k

Oku-du-nuz / Oku-ma-dı-nız

Oku-du-lar / Oku-ma-dı-lar

2. Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman Kipi: -miş (-miş, -muş, -müş)

Yaz-mış-ım / Yaz-ma-mış-ım

Yaz-mış-sın / Yaz-ma-mış-sın

Yaz-mış / Yaz-ma-mış

Yaz-mış-ız / Yaz-ma-mış-ız

Yaz-mış-sınız / Yaz-ma-mış-sınız

Yaz-mış-lar / Yaz-ma-mış-lar

3. Şimdiki Zaman Kipi: -(i)yor, -mekte (-makta)

İzli-yor-um / İzle-mi-yor-um 

İzli-yor-sun / İzle-mi-yor-sun 

İzli-yor / İzle-mi-yor 

İzli-yor-uz / İzle-mi-yor-uz 

İzli-yor-sunuz / İzle-mi-yor-sunuz 

İzli-yor-lar / İzle-mi-yor-lar

➤

Gör-mekte-y-im 

Gör-mekte-sin 

Gör-mekte 

Gör-mekte-y-iz 

Gör-mekte-siniz 

Gör-mekte-ler

IV. Gelecek Zaman Kipi: -ecek (-acak, -ecek)

Bak-acağ-ım / Bak-ma-y-acağ-ım 

Bak-acak-sın / Bak-ma-y-acak-sın 

Bak-acak / Bak-ma-y-acak 

Bak-acağ-ız / Bak-ma-y-acağ-ız 

Bak-acak-sınız / Bak-ma-y-acak-sınız 

Bak-acak-lar / Bak-ma-y-acak-lar

V. Geniş Zaman Kipi: -r, -er, -ir, -z (-ar, -er; -ır, -ir, -ur, -ür)

Oku-r-um

Oku-r-sun

Oku-r

Oku-r-uz

Oku-r-sunuz

Oku-r-lar

➤

Sev-er-im

Sev-er-sin

Sev-er

Sev-er-iz

Sev-er-siniz

Sev-er-ler

➤

Bil-ir-im

Bil-ir-sin

Bil-ir

Bil-ir-iz

Bil-ir-siniz

Bil-ir-ler

Dikkat: Geniş zaman olumsuz çekiminde -r yerine -z kullanılır:

bil - me - m (kip eki yok) 

bil - me - z - sin 

bil - me - z 

bil - me - y - iz (kip eki yok) 

bil - me - z - siniz 

bil - me - z - ler

B. Dilek Kipi Ekleri 

• Eylemin gerçekleşmesi dileğini bildiren kiplerdir. 
• Bu kiplerde özel bir zaman anlamı yoktur. Hepsinde belirgin olmayan gelecek zaman anlamı sezilir. 
• Dilek kipleri dörde ayrılır:

1. Gereklilik Kipi
2. Dilek-Şart Kipi
3. İstek Kipi
4. Emir Kipi

1. Gereklilik Kipi: -meli (-malı, -meli)

Git-meli-y-im

Git-meli-sin

Git-meli

Git-meli-y-iz

Git-meli-siniz

Git-meli-ler

2. Dilek-Şart Kipi: -se (-sa)

Uyu-sa-m

Uyu-sa-n

Uyu-sa

Uyu-sa-k 

Uyu-sa-nız

Uyu-sa-lar

3. İstek Kipi: -e (-a, -e)

Bak-a-y-ım

Bak-a-sın

Bak-a

Bak-a-lım

Bak-a-sınız

Bak-a-lar

4. Emir Kipi (Kip eki yoktur)

1.tekil - Kullanılmaz

2.tekil - kork

3.tekil - korksun

1.çoğul - Kullanılmaz

2.çoğul - korkun ya da korkunuz

3.çoğul - korksunlar

2. Şahıs (Kişi) Ekleri

• Eylemleri yapan ya da yapılışında yer alan varlıktır.
• Eylemde kişi, kip eklerinden sonra getirilen eklerle belirlenir. 
• Eylemlerde üç kişi vardır: birinci kişi, ikinci kişi, üçüncü kişi. Bunlar tekil ya da çoğul olabilir. 
• Kişi ekleri, kullanıldığı kipe göre değişik biçimlere girer:

Birinci tekil şahıs ekleri:

-ım, -im, -um, -üm: başla-r-ım 

-m: sev-di-m

İkinci tekil şahıs ekleri: 

-sın, -sin, -sun, -sün: bak-ar-sın 

-n: gör-dü-n 

Üçüncü tekil şahıs ekleri: 

Emir kipi dışında (-sin) üçüncü şahıs eki yoktur.

Birinci çoğul şahıs ekleri:

-ız, -iz, -uz, -üz: bul-ur-uz

-k: gör-dü-k

-lim: bil-e-lim

İkinci çoğul şahıs ekleri:

-sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz: al-mış-sınız 

-nız, -niz, -nuz, -nüz: sev-di-niz

-ın, -in, -un, -ün: gel-in, gel - iniz (Emir kipinde kullanılan bu kişi eki sertliği yumuşatmak amacıyla -iniz şekliyle de kullanılır)

Üçüncü çoğul şahıs ekleri:

-lar, -ler: bul-du-lar, bul-malı-lar 

-sınlar: kork-sunlar (Emir kipine özel)

3. Olumsuzluk Eki (-ma,-me)

• Olumsuzluk eki ünlü uyumuna göre -ma ya da -me'dir: 
• Bütün eylemler olumludur, bir işin yapıldığını, olduğunu bildirir. 
• İşin, eylemin yapılmadığını, olmadığını bildirmek için eylem kök ya da gövdelerine olumsuzluk eki getirilir: gelmedi, almamış, bilmiyor...

4. Soru Eki

• Hem isim hem de eylem çekim ekidir: -mi
• Gelenekleşmiş olarak yazılır.

Parayı mezara mı götüreceksin? (isme gelmiş) 

Bizimle çalışmak istiyor mu? (eyleme gelmiş)


• Soru eki, önceki sözcüğün son ünlüsüne bağlı olarak ünlü uyumlarına uyar: Kızdı mı? / Sildi mi? / Tutmuş mu? / Söz mü?

5. Ek Eylem

• Basit çekimli eylemlere gelerek onları birleşik zaman çekimine sokan eklerdir.
• Birleşik zamanlı eylemlerde birinci ek, basit zaman eki; ikincisi birleşik zaman ekidir. 
• Bu eylemler ikinci kip ekine göre adlandırılır. 
• İşte bu ikinci kip, ek eylemdir ve üç biçimi vardır: 

I. Hikaye (-idi)
II. Rivayet (-imiş)
III. Şart (-ise)

I. Hikaye Birleşik Zaman: (-idi)

• Basit çekimli eylemlere "-idi" getirilerek yapılır: 
• Eylem + 1.kip + idi (ek eylem) + kişi eki

Görülen geçmiş zamanın hikâyesi:

sev-di-y-di-m 

sev-di-y-di-n 

sev-di-y-di 

sev-di-y-di-k 

sev-di-y-di-niz 

sev-di-y-di-ler 

Duyulan geçmiş zamanın hikayesi:

sat-mış-tı-m
sat-mış-tı-n
sat-mış-tı
sat-mış-tı-k
sat-mış-tı-nız
sat-mış-tı-lar 

Şimdiki zamanı hikâyesi:

bil-iyor-du-m
bil-iyor-du-n
bil-iyor-du
bil-iyor-du-k
bil-iyor-du-nuz
bil-iyor-du-lar (biliyorlardı)

Gelecek zamanın hikâyesi:

gel-ecek-ti-m
gel-ecek-ti-n
gel-ecek-ti
gel-ecek-ti-k
gel-ecek-ti-niz
gel-ecek-ti-ler (geleceklerdi)

Geniş zamanın hikayesi:

iste-r-di-m / iste-me-z-di-m
iste-r-di-n / iste-me-z-di-n
iste-r-di / iste-me-z-di
iste-r-di-k / iste-me-z-di-k
iste-r-di-niz / iste-me-z-di-niz
iste-r-di-ler / iste-me-z-di-ler

Şart kipinin hikayesi:

at-sa-y-dı-m
at-sa-y-dı-n
at-sa-y-dı
at-sa-y-dı-k
at-sa-y-dı-nız
at-sa-y-dı-lar

Gereklilik kipinin hikâyesi:

git-meli-y-di-m
git-meli-y-di-n
git-meli-y-di
git-meli-y-di-k
git-meli-y-di-niz
git-meli-y-di-ler

İstek kipinin hikâyesi:

bil-e-y-di-m
bil-e-ydi-n
bil-e-y-di
bil-e-y-di-k
bil-e-y-di-niz
bil-e-y-di-ler

Not: Emir kipinin hikaye çekimi yoktur.

II. Rivayet Birleşik Zaman: (-imiş)

• Basit çekimli eylemlere "-imiş" getirilerek yapılır: 
• Eylem + 1.kip + imiş (ek eylem) + kişi eki

Not: Görülen geçmiş zamanın rivayet çekimi yoktur.

Duyulan geçmiş zamanın rivayeti:

sar-mış-mış-ım
sar-mış-mış-sın
sar-mış-mış
sar-mış-mış-ız
sar-mış-mış-sınız
sar-mış-mış-lar (sar-mış-lar-mış)

Şimdiki zamanı rivayeti:

bekli-yor-muş-um
bekli-yor-muş-sun
bekli-yor-muş
bekli-yor-muş-uz
bekli-yor-muş-sunuz
bekli-yor-muş-lar (bekliyorlarmış) 

Gelecek zamanın rivayeti:

oku-y-acak-mış-ım
oku-y-acak-mış-sın
oku-y-acak-mış
oku-y-acak-mış-ız
oku-y-acak-mış-sınız
oku-y-acak-mış-lar

Geniş zamanın rivayeti:

bak-ar-mış-ım
bak-ar-mış-sın
bak-ar-mış
bak-ar-mış-ız
bak-ar-mış-sınız
bak-ar-mış-lar

Gereklilik kipinin rivayeti:

iste-meli-y-miş-im
iste-meli-y-miş-sin
iste-meli-y-miş
iste-meli-y-miş-iz
iste-meli-y-miş-siniz
iste-meli-y-miş-ler

Şart kipinin rivayeti:

gez-se-y-miş-im
gez-se-y-miş-sin
gez-se-y-miş
gez-se-y-miş-iz
gez-se-y-miş-siniz
gez-se-y-miş-ler (gezselermiş)

İstek kipinin rivayeti:

gör-e-y-miş-im
gör-e-y-miş-sin
gör-e-y-miş
gör-e-y-miş-iz
gör-e-y-miş-siniz
gör-e-y-miş-ler

Not: Emir kipinin rivayeti yoktur.

III. Şart Birleşik Zamanı: (-ise)

• Basit çekimli eylemlere "-ise" getirilerek yapılır: 
• Eylem + 1.kip + ise (ek eylem) + kişi eki

Örnekler:

Görülen geçmiş zamanın şartı:

bul-du-y-sa-m (buldumsa)
bul-du-y-sa-n (buldunsa)
bul-du-y-sa
bul-du-y-sa-k (bulduksa)
bul-du-y-sa-nız (buldunuzsa)
bul-du-y-sa-lar (buldularsa)

Duyulan geçmiş zamanın şartı:

sus-muş-sa-m
sus-muş-sa-n
sus-muş-sa
sus-muş-sa-k
sus-muş-sa-nız
sus-muş-sa-lar (susmuşlarsa)

Şimdiki zamanın şartı:

kork-uyor-sa-m
kork-uyor-sa-n
kork-uyor-sa
kork-uyor-sa-k
kork-uyor-sa-nız
kork-uyor-sa-lar (korkuyorlarsa)

gelecek zamanın şartı:

bak-acak-sa-m
bak-acak-sa-n
bak-acak-sa
bak-acak-sa-k
bak-acak-sa-nız
bak-acak-sa-lar

geniş zamanın şartı:

gel-ir-se-m
gel-ir-se-n
gel-ir-se
gel-ir-se-k
gel-ir-se-niz
gel-ir-se-ler

Gereklilik kipinin şartı:

öde-meli-y-se-m
öde-meli-y-se-n
öde-meli-y-se
öde-meli-y-se-k
öde-meli-y-se-niz
öde-meli-y-se-ler (öde-meli-ler-miş)

Not: Diğer dilek kiplerinin şart çekimi yoktur.

Konu Anlatımı İndir 👇👇👇 

 

İlgili Sayfalar

• Çekim Ekleri Konu Testi 1

• Eylem Kiplerinde Anlam Kayması

• Ek Eylem

• Soru Eki

• İsim Çekim Ekleri

• Yapım Ekleri

• Eylemde Kip, Yapı, Çatı Konu Testi 1

• Yapı Bilgisi (Sözcükte Yapı) Çıkmış Sorular